Φυσικό Aέριο: Η ΕΕ από την ρωσική εξάρτηση στον αμερικάνικο εκβιασμό

Η απόφαση να κλείσουν οι στρόφιγγες ροής φυσικού αερίου από τη Ρωσία προς την ΕΕ, είναι γεωπολιτική τομή με ημερομηνίες, ρήτρες και κυρώσεις «δόντια» που δεν αφήνουν μεγάλα περιθώρια για εξαπάτηση.
Η απαγόρευση εισαγωγής ρωσικού φυσικού αερίου στην Ευρώπη, θωρακίζει την ΕΕ απέναντι στον εκβιασμό, αλλά η αυξημένη εξάρτηση από αμερικανικό υγροποιημένο αέριο, σε εποχή έντασης στις σχέσεις Βρυξελλών – Ουάσιγκτον, γεννάει νέο είδος εξάρτησης και ανεβάζει την αξία της Ανατολικής Μεσογείου, με την Κύπρο να αποκτά ρόλο μεγαλύτερο από αυτόν που αναλογεί στο μέγεθος της.
Χθες, τα κράτη μέλη της ΕΕ με ειδική πλειοψηφία, έδωσαν το τελικό πράσινο φως για κανονισμό που προβλέπει σταδιακή απαγόρευση εισαγωγών ρωσικού φυσικού αερίου, τόσο μέσω αγωγών όσο και σε υγροποιημένη μορφή (LNG). Η εφαρμογή της απόφασης ξεκινάει 6 εβδομάδες μετά την έναρξη ισχύος, με μεταβατική περίοδο για υφιστάμενα συμβόλαια. Το υγροποιημένο φυσικό αέριο από τη Ρωσία κόβεται πλήρως από τις αρχές του 2027 και το αέριο μέσω αγωγών από το φθινόπωρο του 2027.
Για να αποφευχθούν τα παρατράγουδα, ο κανονισμός απαιτεί από τα κράτη μέλη να επαληθεύουν την χώρα παραγωγής του φυσικού αερίου πριν επιτραπεί η είσοδος φορτίων, ώστε να μην λειτουργήσουν παράθυρα εισαγωγής ρωσικού φυσικού αερίου που θα βαφτίζεται κάτι άλλο. Πρόκειται για απάντηση στο προφανές παιχνίδι των τελευταίων χρόνων, όπου πλοία του σκιώδους ρωσικού στόλου με πετρέλαιο, αλλάζουν διαδρομές, έγγραφα και εμπορικές ταυτότητες.
Βαριά πρόστιμα
Για να μην γίνει η απαγόρευση μια ωραία διακήρυξη μια τρύπα στο νερό, το πλαίσιο προβλέπει βαρύτατες κυρώσεις. Το κατώτατο πλαίσιο που αναφέρεται επισήμως είναι τουλάχιστον €2,5 εκατομμύρια για φυσικά πρόσωπα και τουλάχιστον €40 εκατομμύρια για εταιρείες, με δυνατότητα να συνδεθούν με ποσοστό παγκόσμιου κύκλου εργασιών ή και με πολλαπλάσιο της αξίας της συναλλαγής. Αυτό είναι το «μήνυμα» προς όσους σκέφτονται να το δοκιμάσουν παραβίαση του κανονισμού στην πράξη.
Η απόφαση πέρασε, αλλά δεν πέρασε με την συναίνεση όλων. Ορισμένες χώρες προέβαλαν ενστάσεις κόστους και υποδομών, ενώ η Ουγγαρία δήλωσε ότι θα αμφισβητήσει νομικά τον κανονισμό στο Δικαστήριο της ΕΕ. Η Σλοβακία και άλλες χώρες της Κεντρικής Ευρώπης βλέπουν το ζήτημα μέσα από το πρίσμα της βιομηχανικής τους έκθεσης και της ταχύτητας προσαρμογής.
Υπάρχει λόγος σοβαρός
Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν κόβει το ρωσικό αέριο επειδή ξαφνικά ανακάλυψε ότι ο Πούτιν δεν είναι φιλανθρωπικό ίδρυμα. Το κόβει γιατί απέδειξε ότι αντιμετωπίζει την ενέργεια ως όπλο πίεσης και εκβιασμού. Το ίδιο το Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης σημειώνει ότι, παρά τη μεγάλη μείωση εισαγωγών μετά το 2022, το ρωσικό αέριο εξακολουθούσε να αντιστοιχεί σε περίπου 13% το 2025, αξίας άνω των €15 δισ. ετησίως. Δηλαδή, αποτελούσε ένα σημαντικό έσοδο προς τη ρωσική πολεμική μηχανή.
Οι αριθμοί
Η Ευρώπη άλλαξε ήδη προμηθευτές σε χρόνο ρεκόρ. Τα επίσημα στοιχεία δείχνουν ότι οι εισαγωγές από τη Ρωσία έπεσαν από περίπου 150 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα το 2021 σε κάτω από 52 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα το 2024. Την ίδια περίοδο, οι εισαγωγές από τις Ηνωμένες Πολιτείες ανέβηκαν από 18,9 σε 45,1 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα, ενώ η Νορβηγία παρέμεινε σταθερά στην κορυφή με 91,1 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα το 2024. Αυτό αποτυπώνει μια επιτυχία, αλλά και μια προειδοποίηση, καθώς το κέντρο βάρους μετακινήθηκε, δεν εξαφανίστηκε.
Υγροποιημένο αέριο made in USA
Στο δεύτερο τρίμηνο του 2025, το υγροποιημένο φυσικό αέριο αντιπροσώπευε περίπου το 46% των εισαγωγών φυσικού αερίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Οι εισαγωγές υγροποιημένου φυσικού αερίου έφτασαν τα 35 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα και οι Ηνωμένες Πολιτείες κάλυψαν το 58% αυτού του όγκου. Το στοιχείο αυτό δεν είναι λεπτομέρεια, αλλά αποτελεί ορισμό μιας νέας εξάρτησης.
Μόνο το 2024 οι Ηνωμένες Πολιτείες κάλυψαν περίπου το 45% των εισαγωγών υγροποιημένου φυσικού αερίου στην ΕΕ.
ΗΠΑ και ΕΕ
Το γεγονός ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι δημοκρατία δεν ακυρώνει το πρόβλημα ενεργειακής εξάρτησης της Ευρώπης, όταν η πολιτική σχέση ΗΑΠ – ΕΕ γίνεται λόγω Τραμπ, σχέση πάρε – δώσε και καθίσταται απρόβλεπτη. Στην εποχή Τραμπ, το ερώτημα δεν είναι αν θα υπάρξει πίεση, αλλά το πότε θα χρησιμοποιηθεί η πίεση, με ποια αφορμή και τι θα ζητήσει ως αντάλλαγμα.
Η ένταση στις σχέσεις Ηνωμένων Πολιτειών και Ευρωπαϊκής Ένωσης, με αφορμές που ξεκινούν από εμπορικές απειλές και φτάνουν ως γεωπολιτικές κρίσεις, δείχνει ότι η εμπιστοσύνη δεν είναι πια σταθερή και αυτονόητη. Το κλίμα που έχει δημιουργηθεί επηρεάζει και τον τρόπο με τον οποίο οι ευρωπαϊκοί θεσμοί χειρίζονται ακόμη και μεγάλα εμπορικά ανοίγματα.
Το ενεργειακό πρόβλημα, σε τέτοιες συνθήκες, δεν μένει καθαρά σε οικονομικό επίπεδο. Η ενέργεια είναι εργαλείο ισχύος, και ο Τραμπ εκτός από το να εκδίδει τιμολόγια εκτοξεύει και τελεσίγραφα.
Εναλλακτικές επιλογές
Η Διεθνής Υπηρεσία Ενέργειας εκτιμά ότι η Ευρώπη οδεύει προς ακόμη υψηλότερες εισαγωγές υγροποιημένου φυσικού αερίου το 2026, καθώς χρειάζεται ευελιξία για να καλύψει κενά εφοδιασμού και να διατηρήσει αποθέματα. Όσο προχωρά η απεξάρτηση από την Ρωσία, τόσο αυξάνεται η ανάγκη για φορτία που μπορούν να αλλάζουν κατεύθυνση γρήγορα.
Άρα, το δίλημμα δεν είναι «Ρωσία ή ΗΠΑ», αλλά αν η Ευρώπη θα αποκτήσει εναλλακτικές επιλογές ώστε να μην εξαρτάται υπερβολικά από κανέναν.
Η πιο ασφαλής ενεργειακή πολιτική δεν είναι μόνο η αλλαγή προμηθευτή, αλλά ο περιορισμός της ευαλωτότητας, με την μείωση της ζήτησης, της χρήσης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, της αποθήκευσης, διασυνδέσεων και εφεδρειών. Τα στοιχεία δείχνουν ότι η ζήτηση φυσικού αερίου στην Ευρωπαϊκή Ένωση μειώθηκε πάνω από 19% μεταξύ 2021 και 2024. Αυτό δεν έγινε από ρομαντισμό, έγινε από ανάγκη.
Η πρόκληση τώρα είναι να μη χαθεί η δυναμική καθώς σταθεροποιούνται οι αγορές. Όταν πέφτει η τιμή, πέφτει και η πολιτική ένταση για αλλαγές και υπάρχει ο κίνδυνος οι παλιές συνήθειες να ξαναβγούν από το συρτάρι.
Έχουμε ρόλο
Σε αυτό το φόντο, η Ανατολική Μεσόγειος αποκτά μεγαλύτερη αξία και η Κυπριακή Δημοκρατία μπορεί να γίνει ουσιαστικός παίκτης, όχι λόγω μεγέθους αλλά λόγω θέσης και πόρων. Η Ευρώπη χρειάζεται νέες πηγές και νέους διαδρόμους, ειδικά τώρα που αποφάσισε ότι ο ρωσικός προμηθευτής βγαίνει οριστικά από το κάδρο. Η Κύπρος με επιβεβαιωμένα κοιτάσματα και με ελπίδες για εντοπισμό και άλλων, είναι η χώρα μέλος της ΕΕ που μπορεί να πάρει θέση προμηθευτή ακόμα και αν οι δυνατότητες είναι περιορισμένες.
Η πιο ρεαλιστική οδός σήμερα είναι η αξιοποίηση υφιστάμενων αιγυπτιακών υποδομών υγροποίησης. Η συμφωνία που υπέγραψαν Eni, η TotalEnergies, η Αίγυπτος και η Κύπρος για ανάπτυξη και εξαγωγή αερίου μέσω Αιγύπτου δείχνει ακριβώς αυτό το μοντέλο. Γρήγορη πρόσβαση στην αγορά και μικρότερο ρίσκο υποδομών.
Για την Ευρώπη, αυτό σημαίνει επιπλέον ποσότητες από περιοχή που δεν είναι «εύκολη», αλλά είναι τουλάχιστον πολυδιάστατη και μπορεί να ενταχθεί σε ευρωπαϊκή στρατηγική με συμφέροντα που δεν είναι αντικρουόμενα από προεπιλογή.
Αν τα κοιτάσματα της Κύπρου αξιοποιηθούν εμπορικά, αλλάζει το μέγεθος της κυπριακής συνεισφοράς.
Αναξιόπιστη αλλά ελκυστική η Τουρκία
Το μεγάλο στοίχημα, παραμένει ο ανταγωνισμός με την Τουρκία. Η Άγκυρα διεκδικεί ρόλο ενεργειακού κόμβου, επενδύοντας στην εικόνα ότι μπορεί να συγκεντρώνει ροές από διαφορετικές πηγές και να τροφοδοτεί την Ευρώπη. Αυτή η στρατηγική αποτελεί προσπάθεια να γίνει η Τουρκία «κλειδί» για την μεγάλη ευρωπαϊκή αγορά αερίου.
Για την Ευρώπη, υπάρχει και πολιτικό και τεχνικό ζήτημα. Πολιτικό, γιατί η Τουρκία διατηρεί σχέσεις με τη Ρωσία και μπορεί να λειτουργήσει ως γκρίζος διάδρομος διοχέτευσης ρωσικού φυσικού αερίου. Τεχνικό, γιατί μετά τις αλλαγές στη διαμετακόμιση, ορισμένοι αγωγοί και διαδρομές αποκτούν δυσανάλογη σημασία. Ο κανονισμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης για επαλήθευση προέλευσης είναι κομμένος και ραμμένος για να μη γίνει η Τουρκία πλυντήριο προέλευσης.
Ανάγκη πρωτοβουλιών και αξιοπιστία
Η Κύπρος δεν έχει την πολυτέλεια να αντιμετωπίσει την ευκαιρία σαν κάτι που θα ωριμάσει από μόνο του. Χρειάζεται ώθηση και στενός συντονισμός με τις Βρυξέλλες ώστε τα έργα να ενταχθούν σε ευρωπαϊκή στρατηγική ασφάλειας εφοδιασμού και όχι να αντιμετωπίζονται ως «εθνική υπόθεση» που απλώς η Λευκωσία απλώς ενημερώνει τις Βρυξέλλες, αν το κρίνει σκόπιμο. Εδώ υπάρχει ένα πρόβλημα και έχει δημιουργηθεί με την στάση της Λευκωσίας στην υπόθεση του GSI, η οποία δείχνει απροθυμία να προχωρήσει ανακαλύπτοντας συνεχώς νέα προβλήματα. Χρειάζεται σταθερότητα που να πείθει τις εταιρείες να επενδύσουν σε βάθος χρόνου.
Επίσης χρειάζεται καθαρή πολιτική γραμμή απέναντι στην τουρκική φιλοδοξία για κόμβο, όχι με καταγγελίες, αλλά με έργα που κλείνουν εμπορικά, τεχνικά και διπλωματικά κενά πριν τα εκμεταλλευτεί άλλος.