Το νερό και νέες αφηγηματικές υποδομές

Η έκθεση Fluid Persistence, που παρουσιάζεται στο Δημοτικό Κέντρο Τεχνών Λευκωσίας σε επιμέλεια της διευθύντριάς του, Δρ Έλενας Στυλιανού, συγκεντρώνει έργα Κυπρίων εικαστικών.
Τα έργα συμμετέχουν σε μια ευρύτερη διεθνή συζήτηση γύρω από τη ρευστότητα και το νερό ως ενεργό πεδίο σχέσεων, μνήμης και μετασχηματισμού: υλικό που συνδέει συστήματα, που επιτρέπει τη συνέχεια, την επιμονή και τη φροντίδα, αλλά ταυτόχρονα αναδεικνύει συγκρούσεις, μηχανισμούς ελέγχου και άνισες κατανομές ισχύος και πρόσβασης.
Δεν είναι τυχαίο ότι το νερό έχει αναδειχθεί σε κεντρικό άξονα πολλών εκθέσεων σύγχρονης τέχνης διεθνώς: από τη 13η Μπιενάλε της Σάρτζα Tamawuj (2017) έως το School of Waters της 19ης Μπιενάλε Νέων Δημιουργών Ευρώπης και Μεσογείου (2021).
Σε τοπικό επίπεδο, πρωτοβουλίες όπως το Innovative Flow Solutions της Κυριακής Κώστα (2019), το πρόγραμμα Ο Ποταμός μιλά: Ο Πεδιαίος στον Χώρο και στο Χρόνο της Εύης Τσελίκα και της Δέσπως Πασιά (2023) ή το Take Us To The Water σε επιμέλεια του γράφοντος με τους Στέλιο Καλλινίκου και Κοραλία Στεργίδη (2023) έχουν ήδη θέσει τις βάσεις για μια κριτική προσέγγιση του υδάτινου στοιχείου στο κυπριακό πλαίσιο.
Στη Fluid Persistence, το νερό λειτουργεί ως αφετηρία για την ανάπτυξη νέων αφηγηματικών υποδομών, τρόπων αφήγησης που μπορούν να χωρέσουν την αλληλεξάρτηση του ανθρώπινου και του μη ανθρώπινου και να αρθρώσουν ζητήματα κοινωνικής και περιβαλλοντικής δικαιοσύνης.
Η ρευστότητα δεν προσεγγίζεται ως απλή μεταφορά της ανθρώπινης εμπειρίας στον χρόνο· αντίθετα, αναδεικνύεται ως κάτι που διαμορφώνεται ενεργά από πολιτικές αποφάσεις, τεχνολογίες, οικονομικές πρακτικές και ιστορικές συνθήκες. Δεν υπάρχει «ουδέτερο» νερό.
Ο τίτλος της έκθεσης υποδηλώνει μια οξύμωρη κατάσταση: μια επιμονή μέσα στη ρευστότητα. Τα έργα λειτουργούν ως μέσα ιχνηλάτησης «ανενεργών ροών» που έχουν μπλοκαριστεί, εκτραπεί ή καταστεί αόρατες στην καθημερινότητα. Έτσι, η υποτιθέμενη καθολικότητα του νερού αποδομείται μέσα από συγκεκριμένες εικόνες, υλικά και αφηγήσεις που δείχνουν πώς το νερό κυκλοφορεί αλλού άφθονο και αλλού περιορισμένο, πότε ως προστατευόμενο απόθεμα και πότε ως απειλή.
Το νερό εμφανίζεται ως υλικό που περνά μέσα από συστήματα συγκράτησης, ανακύκλωσης και έκθεσης. Η κίνησή του γίνεται αντιληπτή αισθητηριακά -μέσω του ήχου, της επανάληψης και της πίεσης- ενώ ταυτόχρονα αποκαλύπτονται τα όρια των δομών που το περιβάλλουν και το κατευθύνουν.
Στο έργο της Κυριακής Κώστα Στάλαξη, η ανακύκλωση και η μηχανική επανάληψη μετατρέπουν τη ροή σε ελεγχόμενη διαδικασία, απογυμνωμένη από κάθε ιδέα φυσικής αφθονίας, ενώ λειτουργεί ως σημείο μετάβασης ανάμεσα στον εσωτερικό και τον εξωτερικό χώρο. Αντίστοιχα, στο βίντεο του Αλέξανδρου Πισσούριου, που επικεντρώνεται στο συντριβάνι του Δημοτικού Κήπου Λευκωσίας, το νερό εκτοξεύεται προς τα πάνω, γίνεται θέαμα και αναψυχή, μόνο για να επιστρέψει ξανά στο σύστημα που το συγκρατεί.
Το ζωγραφικό έργο του Δαμιανού Ζησίμου, με τις αναφορές στην ιστορία της τέχνης, παραλληλίζει τη δημιουργική ορμή με την έλξη και τον κίνδυνο του ωκεανού.
Το νερό δεν εμφανίζεται πάντα άμεσα, αλλά και μέσα από τα ίχνη που αφήνει πίσω του. Ο Ιωάννης Αριστοτέλους, με ζωγραφικά έργα μεγάλης κλίμακας, προσεγγίζει τη ρευστότητα ως δυναμική του χρώματος και της χειρονομίας, όπου το ίχνος λειτουργεί ως καταγραφή κίνησης και χρόνου.
Η εγκατάσταση της Μαρίας Λοϊζίδου, παραπέμποντας σε άδεια πισίνα, μετατοπίζει την προσοχή στην απουσία του νερού: τα σχέδιά της ενεργοποιούν τη μνήμη και τη μεταμόρφωση, αποδίδοντας την αίσθηση μιας χρήσης που έχει διακοπεί αλλά εξακολουθεί να γίνεται αισθητή, έχοντας ήδη γίνει κάτι άλλο.
Η εγκατάσταση του Παύλου Ιωαννίδη, που εστιάζει στην αποτύπωση του οικιακού περιβάλλοντος με ανοίκεια υλικά όπως κάρβουνο που συλλέχθηκε από καμένα χωριά της Κύπρου, δημιουργεί ένα τοπίο ανάμεσα στην μνήμη, την καταστροφή και την ανανέωση.
Στα κέρινα έργα της Μικέλλας Ψαρά, εμπνευσμένα από τις διεργασίες εξάτμισης του νερού και την κρυστάλλωση των αλάτων στην Αλυκή Λάρνακας, ο χρόνος συμπυκνώνεται σε φυσικούς ρυθμούς και μεταβατικές καταστάσεις, όπου το νερό καθίσταται ορατό μέσα από τα ίχνη που αφήνει στην ύλη. Το βίντεο του PASHΙAS μεταφέρει αυτή τη λογική στο σώμα, το οποίο προβάλλεται ως φορέας και αρχείο νερού, υπογραμμίζοντας τη σωματική διάσταση της ρευστότητας και τη συνεχή της εγγραφή πάνω και μέσα μας.
Η εγκατάσταση έργων του Νικόλα Λαμπούρη συνθέτει αρχειακό υλικό και μαρτυρίες, δημιουργώντας ένα ιδιότυπο αρχείο της ενδημικής χλωρίδας του νησιού, μέσα από τη φιγούρα του Κώστα Χριστοφόρου, λιθοξόου από το Καϊμακλί που αποκάλυπτε μέσα στους λίθους εγγενείς μορφές φυτών. Σε ζητήματα ευθραυστότητας και φροντίδας δίνει έμφαση η Έλενα Αδάμου, υπογραμμίζοντας θέματα οικοσυστημάτων μέσα από ένα βελούδινο ύφασμα με δεκατρία είδη λουλουδιών και μια σειρά κεντημάτων που υπογραμμίζουν τη συνθήκη της νησιωτικότητας καθώς και τη στενή σχέση μεταξύ υλικών, τοπίων και υδάτινων κύκλων.
Η σχέση του νερού με τη χαρτογράφηση και τις τεχνολογίες καταγραφής γίνεται εμφανής σε έργα όπως αυτό του Χαράλαμπου Αρτέμη, που εστιάζει στις βυθομετρήσεις και τις υδάτινες χαρτογραφήσεις, σε αντιπαραβολή με εικόνες ιστιοπλοϊκών διακοπών, αναδεικνύοντας τη θαλάσσια εξερεύνηση ως τεχνολογικό, γνωσιακό και φαντασιακό πεδίο.
Τα έργα της Μαρίνας Κασσιανίδου, με τίτλο Wrinklegrams, δημιουργούνται με φύλλα λογαριθμικού χαρτιού, στα οποία η Υπηρεσία Ανάπτυξης Υδάτων Κύπρου κατέγραφε δεδομένα σχετικά με τη χωρητικότητα των φραγμάτων. Η Κασσιανίδου δίνει έμφαση στη μνήμη της ηλικότητας του χαρτιού, δημιουργώντας συντεταγμένες τοπίων που «εγγράφονται» πάνω σε ίχνη τσαλακώματος. Στο ίδιο σκεπτικό και τα έργα της Phantom Islands, όπου η επιστρωμάτωση χαρτών της Κύπρου πάνω στην ίδια χάλκινη πλάκα και η ακόλουθη εκτύπωση τους υποδηλώνει τα μεταβαλλόμενα όρια μεταξύ γης και νερού.
Ιδιαίτερο βάρος δίνεται στα υπόγεια νερά και στις αόρατες διαστάσεις της υδάτινης εμπειρίας. Η Alev Adil και η Ezra Plümer στρέφονται σε διαφορετικές μορφές έρευνας: η πρώτη στο Πάρκο Αθαλάσσας, καταγράφοντας αθέατες γραμμές μολυσμένων νερών που διεισδύουν στο χώμα, ενώ η δεύτερη σε συνεντεύξεις γύρω από την ανάλυση των μαγνητικών πεδίων των υπόγειων νερών. Τα έργα τους αναδεικνύουν τον τρόπο με τον οποίο η οικοδομική ανάπτυξη, ο διαχωρισμός του νησιού και οι πολιτικές χρήσεις της γης επηρεάζουν αθέατα υδρολογικά συστήματα.
Το νερό εμφανίζεται επίσης ως γεωγραφικό, πολιτικό και βιωματικό όριο. Η εγκατάσταση του Σωκράτη Σωκράτους, με ανευρεθέντα αντικείμενα από ακτογραμμές που διασχίζονται από μεταναστευτικές ροές, αποτυπώνει τη θάλασσα ως χώρο διέλευσης αλλά και απώλειας.
Η Ελένη Μούζουρου εστιάζει στη ρύπανση της ακτογραμμής της Λεμεσού, φέρνοντας στο προσκήνιο την έννοια της αργής βίας που συσσωρεύεται αθόρυβα, ενώ η Νουρτάνε Καραγκίλ δίνει μια αίσθηση της ακτογραμμής της Αμμοχώστου, όπου ο έλεγχος και οι περιορισμοί διαμορφώνουν την εμπειρία του τόπου. Οι ατμοσφαιρικές φωτογραφίες του Στέλιου Καλλινίκου στη σειρά Topos θέτουν ερωτήματα για τον μετασχηματισμό των τοπίων και τη χρονικότητα της φθοράς.
Τα έργα κινούμενης εικόνας που χωρικά τοποθετούνται στο κέντρο της έκθεσης δεν λειτουργούν ως πεδία αναστοχασμού αλλά ως εμπειρίες. Συγκροτούν ενδιάμεσους τόπους βίωσης, όπου η θέαση μετατοπίζεται από τη θέση της αποστασιοποίησης. Στο έργο του Στέλιου Καλλινίκου αρθρώνονται εικόνες αναπάντεχα οικείες και συχνά απωθημένες: στιγμές ασυνέχειας της καταγραφής, όταν το υποκείμενο που βλέπει και καταγράφει πανικοβάλλεται και εγκαταλείπει τη θέση του.
Ο παλμός, ο ήχος και το διαρκώς μεταβαλλόμενο φως παράγουν μια έντονα ενσώματη αισθητική εμπειρία, υπονομεύοντας τη σταθερότητα του βλέμματος. Ο Κωνσταντίνος Ταλιώτης, καλώντας τον θεατή να ξαπλώσει στο πάτωμα για να παρατηρήσει μια «λακκούβα» στον ουρανό, επιτελεί μια ριζική μετατόπιση της οπτικής συνθήκης, φέρνοντας στο προσκήνιο τόσο το φαινόμενο των λιμναζόντων νερών στον αστικό χώρο όσο και τη δομική αστάθεια της ίδιας της αντίληψης.
Το Fluid Persistence δεν προσφέρει εύκολες απαντήσεις. Αντίθετα, συγκροτεί ένα πυκνό πεδίο διαφορετικών προσεγγίσεων που αποκαλύπτουν το νερό ως αρχείο, μάρτυρα και ενεργό παράγοντα ιστορίας. Οι αφηγηματικές υποδομές που προτείνονται δεν υπόσχονται λύσεις, αλλά τρόπους να σταθούμε με μεγαλύτερη υπευθυνότητα απέναντι σε έναν κόσμο όπου η ρευστότητα δεν είναι ούτε δεδομένη.
Το νερό εδώ επιμένει, και μας καλεί να επιμείνουμε μαζί του, μέσα στην αβεβαιότητα και τη δυσφορία που αυτή συνεπάγεται.
- Info: H έκθεση Fluid Persistence παρουσιάζεται στο Δημοτικό Κέντρο Τεχνών Λευκωσίας, Συνεργασία: Ίδρυμα Πιερίδη [NiMAC], μέχρι τις 31/05/2026.
Ελεύθερα, 04/01/2026