Το καρναβάλι της κατοχής

Του Νίκου Μεσαρίτη
Την περασμένη Κυριακή άρχισε το καρναβάλι της Λευκωσίας στην Αγλαντζιά, στη λεωφόρο που φέρει το όνομα της κατεχόμενης Κερύνειας. Της πιο όμορφης πόλης της Κύπρου, πόλης που παραμένει σύμβολο απώλειας αλλά και μνήμης. Λίγα μόλις χιλιόμετρα από τη διαχωριστική γραμμή και τη νεκρή ζώνη, στήθηκε μια γιορτή με μουσική, χρώματα και παιδικά γέλια.
Η εικόνα αυτή γεννά εύλογους συλλογισμούς. Πώς συνυπάρχει η εορταστική διάθεση με ένα άλυτο εθνικό ζήτημα; Πώς συμβιβάζεται η κανονικότητα της καθημερινότητας με την εκκρεμότητα της Ιστορίας;
Η πρώτη, εύκολη ανάγνωση είναι ότι η κοινωνία έχει συνηθίσει. Ότι η διχοτόμηση μετατράπηκε σε καθεστώς ψυχικής προσαρμογής. Ότι η απόσταση από το τραύμα μείωσε την ένταση της μνήμης. Μια τέτοια ερμηνεία, όσο κατανοητή κι αν είναι, παραμένει μονοδιάστατη.
Υπάρχει και μια δεύτερη ανάγνωση. Οι κοινωνίες δεν μπορούν να ζουν μόνιμα σε καθεστώς πένθους. Η διαρκής ένταση δεν παράγει πολιτική δύναμη· παράγει εξάντληση. Η δημόσια χαρά δεν αποτελεί αναγκαστικά ένδειξη λήθης. Μπορεί να αποτελεί μηχανισμό αντοχής. Η κοινωνική ζωή συνεχίζεται όχι επειδή αγνοεί την πραγματικότητα αλλά επειδή διαφορετικά θα παρέλυε.
Το ουσιαστικό ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν ένα καρναβάλι προσβάλλει τη μνήμη. Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η κοινωνία διατηρεί πολιτική εγρήγορση πέρα από τις στιγμές εκτόνωσης. Η απειλή δεν βρίσκεται στη γιορτή· βρίσκεται στην απάθεια. Και τα δύο δεν ταυτίζονται.
Η γενιά που έζησε τα γεγονότα κουβαλά βιωματικό φορτίο. Η νεότερη γενιά δεν έχει προσωπική εμπειρία -κουβαλά γνώση όχι της αλήθειας αλλά τη στρεβλή του Υπουργείου Παιδείας και της Εκκλησίας, με τα σχολεία να συνεπικουρούν το αφήγημα των κέντρων εξουσίας και της προπαγάνδας τους. Αυτή η διαφορά της παλαιότερης γενιάς από τη νεότερη δεν συνιστά ηθική υστέρηση· συνιστά ιστορική απόσταση. Αν επιχειρείται η μεταφορά του ίδιου συναισθηματικού βάρους στις επόμενες γενιές, δημιουργείται ρήγμα αντί για συνέχεια. Η πολιτική ωριμότητα δεν μεταδίδεται μέσω ενοχής αλλά μέσω κατανόησης και κριτικής σκέψης.
Το ζήτημα της κατοχής δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ούτε με ρητορική υπερδιέγερση ούτε με αδιαφορία. Χρειάζεται στρατηγική σκέψη, θεσμική σοβαρότητα και σταθερή απαίτηση λογοδοσίας από την πολιτική ηγεσία. Ο σύγχρονος αγώνας δεν εκφράζεται με συνθήματα· εκφράζεται με ενημερωμένη συμμετοχή, διαφάνεια και επιμονή σε επιλογές που θα φέρουν τα επιδιωκόμενα αποτελέσματα που είναι η απομάκρυνση του τουρκικού στρατού και η σταθερότητα της ειρήνης.
Η κανονικότητα που έχει διαμορφωθεί τα τελευταία πενήντα χρόνια είναι διοικητική και κοινωνική. Δεν είναι όμως ιστορική ούτε ηθική. Τα άλυτα ζητήματα δεν εξαφανίζονται επειδή παύουν να προκαλούν καθημερινή ένταση. Παραμένουν ως ανοιχτές εκκρεμότητες και πληγές που διαμορφώνουν το μέλλον, είτε το αποδεχόμαστε είτε όχι.
Ταυτόχρονα, μια κοινωνία που στερείται στιγμών χαράς δεν καθίσταται πιο πατριωτική. Καθίσταται πιο εύθραυστη. Η ανθεκτικότητα ενός λαού δεν μετριέται από τη μόνιμη σοβαροφάνειά του αλλά από την ικανότητά του να ισορροπεί ανάμεσα στη μνήμη και στη ζωή.
Η πολιτική σοφία επιβάλλει διάκριση. Άλλο η αποδοχή της πραγματικότητας και άλλο η παραίτηση από τη διεκδίκηση. Άλλο η κοινωνική εκτόνωση και άλλο η πολιτική αδράνεια. Μια κοινωνία μπορεί να διασκεδάζει και ταυτόχρονα να απαιτεί σοβαρότητα, σχέδιο και υπευθυνότητα από τους θεσμούς της.
Εάν υπάρχει κίνδυνος, δεν εντοπίζεται στο καρναβάλι. Εντοπίζεται στην πιθανότητα να παγιωθεί η πεποίθηση ότι τίποτε δεν θα αλλάξει με κίνδυνο η διχοτόμηση να ορίζει το μέλλον. Όταν η στασιμότητα εσωτερικεύεται ως αναπόφευκτη, τότε η κανονικότητα μετατρέπεται σε οριστικότητα. Και τότε η Ιστορία παύει να είναι πεδίο πολιτικής βούλησης και γίνεται απλή διαχείριση.
Η διατήρηση της μνήμης δεν απαιτεί διαρκή δραματοποίηση. Απαιτεί καθαρό λόγο, τεκμηρίωση και συνέπεια. Απαιτεί παιδεία που διδάσκει γεγονότα και όχι μίσος. Απαιτεί δημόσιο διάλογο που στηρίζεται σε δεδομένα και όχι σε συναισθηματικές κορυφώσεις από τους φλογερούς λαϊκιστές.
Η ελπίδα, σε τέτοιες συνθήκες, δεν είναι ρητορικό σχήμα. Είναι στάση αντοχής! Η ελπίδα δεν είναι φλόγα. Είναι αντοχή! Οι κοινωνίες ανατρέπουν καθεστώτα κανονικοποίησης όταν συνειδητοποιήσουν ότι το κόστος της αδράνειας υπερβαίνει το κόστος της προσπάθειας. Αυτή η συνειδητοποίηση δεν προκύπτει από στιγμιαία ένταση· προκύπτει από ώριμη σκέψη.
Η εικόνα μιας γιορτής κοντά στη γραμμή αντιπαράθεσης δεν αποτελεί από μόνη της πολιτικό συμπέρασμα. Αποτελεί, όμως, υπενθύμιση ότι η ζωή και η Ιστορία συνυπάρχουν. Το ζητούμενο δεν είναι να επιλέξουμε ανάμεσα στη χαρά και στη μνήμη. Το ζητούμενο είναι να μην επιτρέψουμε στη συνήθεια να αντικαταστήσει τη συνείδηση.
Και αυτό είναι ευθύνη διαρκής -όχι εποχική. Οι κοινωνίες δεν ανατρέπουν κανονικότητες με συναισθηματική ένταση. Τις ανατρέπουν όταν συνειδητοποιήσουν ότι τους κοστίζουν περισσότερο απ’ όσο αντέχουν. Ο αγώνας δεν χάνεται επειδή ένα απόγευμα έχει μουσική. Χάνεται όταν παραιτηθούμε από τη σκέψη.