Το Ιράν και το ηφαίστειο της Μέσης Ανατολής

Παρά τη σφοδρή ρητορική του Αμερικανού Προέδρου και την εκφρασμένη πρόθεσή του να ανατρέψει τους κανόνες της διεθνούς τάξης που υιοθετήθηκαν μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, τα χειροπιαστά αποτελέσματα της εξωτερικής του πολιτικής παραμένουν περιορισμένα. Η προσέγγισή του συχνά βασίζεται σε γρήγορες, δημοσιοποιημένες ενέργειες που αποσκοπούν στη δημιουργία άμεσης εντύπωσης προβολή ισχύος και αποφασιστικότητας και του επιτρέπουν να προβάλλει ως θριαμβευτής. Ωστόσο, τέτοιες ενέργειες συχνά στερούνται μακροπρόθεσμης στρατηγικής σημασίας και εξυπηρετούν περισσότερο την εγχώρια πολιτική επικοινωνία παρά να αλλάζουν τις δομικές ισορροπίες ισχύος.
Το μοτίβο αυτό είναι εμφανές σε αρκετές περιπτώσεις όπως η σύλληψη και μεταφορά του προέδρου της Βενεζουέλας Νικολάς Μαδούρο στις Ηνωμένες Πολιτείες, εντυπωσιακή επιχείρηση αλλά χωρίς το καθεστώς να έχει ανατραπεί. Καμιά στρατηγική νίκη δεν πέτυχε επίσης με τους δασμούς που έβλαψαν περισσότερο τους Αμερικανούς καταναλωτές, ενώ αναγκάστηκε να υποχωρήσει και άδοξα σε πολλές περιπτώσεις, ειδικά απέναντι στην Κίνα. Ο δε πόλεμος στην Ουκρανία που θα τον σταματούσε σε 24 ώρες, συνεχίζεται αμείωτος και μάλλον θα συνεχιστεί για πολύ χρόνο ακόμη. Μένει τώρα να φανεί που θα οδηγήσει η στρατηγική ένταση με το Ιράν και μια πιθανή ανάφλεξη στη Μέση Ανατολή.
Η Μέση Ανατολή αποτελεί σήμερα το πιο ασταθές υποσύστημα εντός της ευρύτερης διεθνούς τάξης και είναι το μεγαλύτερο ηφαίστειο για την ειρήνη στον κόσμο. Στη Γάζα η κατάσταση έχει βαλτώσει παρά το γεγονός ότι ο Τραμπ έχει ιδρύσει το περιβόητο «Συμβούλιο Ειρήνης», ενώ καθημερινά ο ισραηλινός στρατός σκοτώνει Παλαιστίνιους και εποικίζει τη Δυτική Όχθη. Το Ισραήλ δεν κέρδισε τον πόλεμο στη Γάζα παρά τη γενοκτονία. Το Παλαιστινιακό παραμένει ένα ηφαίστειο για το μέλλον. Οι δομικές ρίζες του- εδαφική κυριαρχία, κρατική υπόσταση, εγγυήσεις ασφαλείας και δημογραφικές πραγματικότητες – παραμένουν άλυτες και δύσκολα ελεγχόμενες.
Σήμερα, η κεντρική στρατηγική πρόκληση για την Ουάσιγκτον και τον Τραμπ είναι το Ιράν. Παρόλο που ισχυρίστηκε ότι είχε καταστρέψει τον περασμένο Ιούνιο το πυρηνικό πρόγραμμα του, τώρα διαπραγματεύεται το ίδιο πρόγραμμα μαζί του. Αυτό δείχνει πόσο εύκολα ο Τραμπ μπορεί να θριαμβολογεί για ανύπαρκτες νίκες για το εσωτερικό και το διεθνές του ακροατήριο. Βέβαια το Ιράν υπέστη αρκετή ζημιά από τον πόλεμο του περασμένου Ιουνίου αλλά έδειξε ταυτόχρονα τις στρατιωτικές ικανότητες που είχε, απειλώντας για πρώτη φορά το Ισραήλ και επιφέροντας του σοβαρά πλήγματα με τους βαλλιστικούς του πυραύλους. Το δόγμα του αντανακλά την ασύμμετρη εξισορρόπηση: αντιστάθμιση της συμβατικής κατωτερότητας μέσω πυραυλικών δυνάμεων, συστημάτων μη επανδρωμένων αεροσκαφών και δικτύων στήριξης όπως οι Χούθι και η Χεζπολάχ. Εκτιμήσεις αυτών των ικανοτήτων τεκμηριώνονται από πολλές αναλύσεις.
Ακολούθησε βέβαια η εσωτερική εξέγερση και η άγρια καταστολή της από το καθεστώς με χιλιάδες νεκρούς. Παρά τη βοήθεια που οι διαδηλωτές πήραν απ΄ έξω και τη δράση πρακτόρων της Μοσάντ, το καθεστώς επιβλήθηκε αλλά όχι χωρίς ένα μεγάλο κόστος. Η ξένη επέμβαση εξηγεί την άγρια καταστολή των διαδηλώσεων και τα πολλά θύματα που υπήρξαν. Τις πρώτες μέρες των διαδηλώσεων το καθεστώς τις αντιμετώπισε με κάποια επιείκεια.
Η Wall Street Journal αποκάλυψε ότι το State Department αγόρασε 7.000 τερματικά της υπηρεσίας δορυφορικού ίντερνετ Starlink της SpaceX, εκ των οποίων 6.000 διοχέτευσε κρυφά στα δίκτυα των διαδηλωτών, προκειμένου να έχουν επικοινωνία με το εξωτερικό, μετά το κλείσιμο του διαδικτύου από το καθεστώς. Η αποκάλυψη αυτή ήρθε να διαψεύσει τη μη συμμετοχή της Ουάσιγκτον στις εξεγέρσεις των πολιτών και εκθέτει την άμεση εμπλοκή της στις εσωτερικές υποθέσεις της χώρας. Υπάρχει και μια άλλη πληροφορία για σύλληψη πλοιαρίου που μετέφερε οπλισμό και μερικά εκατομμύρια δολάρια.
Τούτων λεχθέντων δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξε μια πραγματική λαϊκή εξέγερση λόγω των δύσκολων οικονομικών συνθηκών κάτω από τις οποίες ζουν οι Ιρανοί. Δύσκολες οικονομικές συνθήκες που είναι το αποτέλεσμα των δυτικών κυρώσεων αλλά και της διαφθοράς.
Οι διαπραγματεύσεις που ακολούθησαν ανάμεσα στο Ιράν και τις ΗΠΑ δεν φαίνεται να αποδίδουν. Το Ιράν είναι διατεθειμένο να κάνει κάποιες υποχωρήσεις όσον αφορά το πυρηνικό του πρόγραμμα που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε μια συμφωνία παρόμοια με αυτή που υπέγραψε παλιότερα ο Ομπάμα και κατήγγειλε ο Τραμπ. Οι Αμερικανοί όμως απαιτούν και περιορισμό των στρατιωτικών προγραμμάτων του Ιράν και ειδικά αυτού των βαλλιστικών πυραύλων αλλά κα εγκατάλειψη των συμμάχων τους, της Χεζπολάχ και των Χούθι. Ο Τραμπ θέλει ένα Ιράν απόλυτα ελεγχόμενο.
Με αυτά τα δεδομένα φαίνεται ότι ο πόλεμος είναι αναπόφευκτος. Μολονότι ο Τραμπ δέχεται και συμβουλές να τον αποφύγει, ακόμη και από στρατιωτικούς, επειδή υπάρχει ο φόβος μιας γενικότερης ανάφλεξης της περιοχής, μάλλον επικρατούν τα γεράκια και το Ισραήλ.
Πάντως η ανατροπή του καθεστώτος θα είναι δύσκολη, εκτός και αν γίνει σε συνεργασία με κάποια στοιχεία του, οπότε θα πρόκειται για εσωτερική ανατροπή. Από διάφορες πηγές προκύπτει ότι μετά τον πόλεμο των 12 ημερών, η Κίνα έχει προμηθεύσει το Ιράν με αμυντικό υλικό υψηλής τεχνολογίας, και ότι το Πεκίνο μπλοκάρει ηλεκτρονικά διάφορες επιχειρήσεις της Μοσάντ εντός του Ιράν. Ορισμένοι αναλυτές θεωρούν ότι σημαντικό ποσοστό των θυμάτων στις αντικαθεστωτικές διαδηλώσεις ήταν πρόσωπα που σχετίζονταν με ξένες μυστικές υπηρεσίες. Σημαντική βοήθεια έδωσε στο Ιράν την ίδια περίοδο και η Ρωσία. Οπότε ένας πόλεμος δεν θα είναι για τους Αμερικανούς στρατιωτικός περίπατος παρά την υπεροπλία τους και παρά την βέβαιη συμμετοχή του Ισραήλ.
Μια άλλη παράμετρος που εξηγεί την διστακτικότητα του προέδρου Τραμπ να χτυπήσει, είναι η παρουσία στην περιοχή του κινεζικού επιστημονικού σκάφους του Ocean No1, το οποίο φέρει ισχυρά ραντάρ και συνοδεύεται από δύο προηγμένα κινεζικά αντιτορπιλικά. Λέγεται ότι το Ocean No1 τροφοδοτεί τους Ιρανούς με δεδομένα θαλάσσιας παρακολούθησης και δορυφορικές εικόνες που σχετίζονται με στρατιωτικές εγκαταστάσεις των ΗΠΑ στη Μέση Ανατολή, κάτι που εάν όντως συμβαίνει, δημιουργεί νέα δεδομένα σε ένα μελλοντικό πόλεμο.
Αν το Ιράν διαθέτει αυτές τις αμυντικές δυνατότητες, μόνο στην πράξη θα φανεί. Όμως φαίνεται ότι τόσο οι Ισραηλινοί, όσο και οι Αμερικανοί επιτελείς, σταθμίζουν το ενδεχόμενο να αντιμετωπίσουν σοβαρές απειλές, ενώ σε πολιτικό επίπεδο υπολογίζουν τις αντιδράσεις της Κίνας και της Ρωσίας.
Υπάρχει ακόμη και η πίεση των μουσουλμανικών χωρών της περιοχής και ειδικά της Τουρκίας και της Σαουδικής Αραβίας προς τον πρόεδρο Τραμπ για να αποφύγει τον πόλεμο. Το Ριάντ μάλιστα που δεν θέλει να χρησιμοποιηθεί το έδαφος του για πόλεμο εναντίον του Ιράν, διεμήνυσε στην Ουάσιγκτον ότι δεν θα συμμετάσχει σε απάντηση κατά του Ιράν, αν αμερικανικές βάσεις που που βρίσκονται στο έδαφός του δεχθούν επίθεση.
Σύμφωνα με τη Jerusalem Post οι αμερικανικές ναυτικές δυνάμεις θα βρεθούν αντιμέτωπες με τα σμήνη των φθηνών ιρανικών drones, ειδικά τα Shahed που μπορούν με την τακτική του κορεσμού να πλήξουν τα πανάκριβα πλοία του αμερικανικού ναυτικού. Ένας ειδικός τόνιζε σχετικά ότι το πλεονέκτημα των Ιρανών δεν έγκειται στην τεχνολογική υπεροχή, αλλά στον όγκο και το κόστος. Το γεγονός ότι ένα ιρανικό drone Shahed-139 πλησίασε επιθετικά το αεροπλανοφόρο USS Abraham Lincoln κοντά στο Στενό του Ορμούζ και το οποίο κατέρριψε ένα F35, είναι ενδεικτικό των δυνατοτήτων της Τεχεράνης.
Υπάρχει επίσης το σενάριο μιας παγκόσμιας οικονομικής κρίσης αν το Ιράν καταφέρει να κλείσει τα Στενά του Ορμούζ. Τα Στενά του Ορμούζ αντιπροσωπεύουν ένα από τα πιο κρίσιμα σημεία συμφόρησης στο παγκόσμιο ενεργειακό σύστημα.
Είμαστε βέβαια ενώπιον πολλαπλών σεναρίων ενός πολέμου που κανείς δεν μπορεί να προβλέψει τις συνέπειες του. Τη στιγμή που γράφονται οι γραμμές αυτές οι πιθανότητες ενός πολέμου υπερισχύουν αυτών της αποφυγής του. Σίγουρα ένας μεγάλης κλίμακας πόλεμος θα ανέτρεπε πολλά δεδομένα που ισχύουν σήμερα, θα επέφερε ανατροπές και μεγάλες καταστροφές, θα αναμόρφωνε θεμελιωδώς τις περιφερειακές ισορροπίες και πιθανώς θα επιτάχυνε τον κατακερματισμό εντός του διεθνούς συστήματος. Το αν οι μηχανισμοί αποτροπής και τα διπλωματικά κανάλια μπορούν να τον αποτρέψουν παραμένει αβέβαιο. Ένας πόλεμος δεν θα ήταν ασφαλώς προς το συμφέρον των λαών της περιοχής. Ευχή θα ήταν να αποφευχθεί.
*Πανεπιστημιακός, [email protected]