Το δίλημμα της ενεργειακής στρατηγικής της Κύπρου

Του Peter Stevenson*
Η Κύπρος φαίνεται επιτέλους έτοιμη να ενταχθεί στο κλαμπ των χωρών που παράγουν φυσικό αέριο. Οι ευρωπαϊκοί ενεργειακοί κολοσσοί ENI και TotalEnergies ελπίζουν να ανακοινώσουν ότι έλαβαν την τελική επενδυτική απόφαση (FID) για την ανακάλυψη φυσικού αερίου Κρόνος, που έγινε το 2022, στην εμβληματική ενεργειακή εκδήλωση της Αιγύπτου, Egypt Energy Show (EGYPES), στα τέλη Μαρτίου (αν και αυτό είναι προς το παρόν ένας εξαιρετικά φιλόδοξος στόχος). Ακόμη κι αν η τελική επενδυτική απόφαση δεν ληφθεί στο EGYPES, θεωρείται τυπική διαδικασία, όμως όσο περισσότερο καθυστερεί, τόσο περισσότερο θα καθυστερήσει και η ανάπτυξη του κοιτάσματος Κρόνος.
Μια τελική επενδυτική απόφαση θα ανοίξει τον δρόμο ώστε το αέριο να αρχίσει να ρέει από το κοίτασμα μέσω ενός υποθαλάσσιου αγωγού 90 χλμ. προς τις εγκαταστάσεις άλλου κοιτάσματος που λειτουργεί η ENI, του γιγαντιαίου Zohr σε αιγυπτιακά ύδατα, έως το πρώτο εξάμηνο του 2028.
Η πρώτη ανακάλυψη φυσικού αερίου της Κύπρου, το κοίτασμα «Αφροδίτη», που έγινε το 2011, αναμένεται επίσης να αρχίσει να παράγει στις αρχές της επόμενης δεκαετίας. Το σχέδιο για την «Αφροδίτη» προβλέπει επίσης ότι το αέριο θα κατευθυνθεί στην Αίγυπτο. Η αμερικανική υπερ-μεγάλη ExxonMobil προωθεί επίσης την πιο πρόσφατη ανακάλυψη στο νησί, το κοίτασμα Pegasus (μαζί με το Glaucus, που ανακαλύφθηκε το 2019 στο ίδιο τεμάχιο), επίσης για την Αίγυπτο.
Σε συνεδρίαση της κοινοβουλευτικής Επιτροπής Ενέργειας στις 17 Φεβρουαρίου, τέθηκε ευλόγως προς τον υπουργό Ενέργειας και τους τεχνοκράτες της Υπηρεσίας Υδρογονανθράκων του υπουργείου το ερώτημα αν είχε γίνει επαρκής εκτίμηση κινδύνου πριν ληφθεί η απόφαση να σταλεί όλο μας το αέριο στην Αίγυπτο. Οι απαντήσεις δεν ήταν πειστικές.
Θα περίμενε κανείς ότι η εξασφάλιση ενεργειακής ανεξαρτησίας, μέσω των ίδιων πόρων και μέσων, θα ήταν «αυτονόητη» επιλογή για ένα νησί εφόσον αυτοί οι πόροι είναι διαθέσιμοι. Κι όμως, να που βρισκόμαστε εδώ. Η διασύνδεση με την Ελλάδα φαίνεται να μην προχωρά πουθενά. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας δεν αυξάνονται με ρυθμό που θα βοηθούσε την κυβέρνηση να αντικαταστήσει την καύση δαπανηρών εισαγόμενων πετρελαϊκών προϊόντων και το φυσικό αέριο που έχει ανακαλυφθεί μέχρι σήμερα στην κυπριακή ΑΟΖ κατευθύνεται όλο προς την Αίγυπτο.
Πριν από περισσότερο από μία δεκαετία, με μόνη ανακάλυψη την «Αφροδίτη», η Κύπρος εξέταζε την κατασκευή ενός χερσαίου τερματικού σταθμού LNG που θα εξήγαγε αέριο, κρατώντας παράλληλα κάποιες ποσότητες για την εγχώρια αγορά. Το επιχείρημα τότε ήταν ότι η «Αφροδίτη» από μόνη της, με μόλις 3,5 τρισεκατομμύρια κυβικά πόδια ανακτήσιμων αποθεμάτων, δεν μπορούσε να δικαιολογήσει την επένδυση που απαιτείται για την κατασκευή μιας τέτοιας πολυδισεκατομμυρίων δολαρίων εγκατάστασης.
Αφού έχουν ανακαλυφθεί έκτοτε επιπλέον ποσότητες αερίου, γιατί η Κύπρος δεν έχει στραφεί εκ νέου σε ένα έργο που θα μπορούσε να φέρει επενδύσεις δισεκατομμυρίων δολαρίων στο νησί, παράλληλα με φθηνό αέριο για ηλεκτροπαραγωγή και, ενδεχομένως, και για μια αναδυόμενη πετροχημική βιομηχανία;
Η Κύπρος είναι «ευλογημένη» με την παρουσία ευρωπαϊκών και αμερικανικών ενεργειακών υπερ-κολοσσών, αλλά αυτό δεν είναι πάντα καλό. Παρότι η παρουσία τους λειτουργεί ως ένα είδος αποτρεπτικού παράγοντα για παρενοχλήσεις από την Τουρκία, εταιρείες αυτού του μεγέθους αναζητούν συχνά πολύ μεγάλες ανακαλύψεις, άνω των 8-9 τρισεκατομμυρίων κυβικών ποδιών, ώστε να ικανοποιήσουν τα κριτήρια απόδοσης επί της επένδυσης (ROI) που θέτουν.
Αν μπορέσουν να βρουν ένα οικονομικά αποδοτικό σενάριο ανάπτυξης, αξιοποιώντας υποχρησιμοποιούμενες γειτονικές υποδομές -όπως συμβαίνει με την ENI και το Κρόνος- τότε υπάρχει ελπίδα για ανάπτυξη. Η διαθέσιμη δυναμικότητα (ullage) στις αιγυπτιακές εγκαταστάσεις είναι αποτέλεσμα των υψηλών ρυθμών μείωσης παραγωγής στα υφιστάμενα κοιτάσματα και το Κάιρο είναι περισσότερο από πρόθυμο να δεχθεί κυπριακό αέριο, είτε για να διατηρήσει σε λειτουργία τις δικές του εγκαταστάσεις εξαγωγής LNG, είτε για να τροφοδοτήσει την εγχώρια αγορά.
Θα μπορούσε κάποια από αυτές τις εταιρείες να πειστεί να συνδυάσει τις ανακαλύψεις της και να τις φέρει πίσω στην Κύπρο για τον πολυδιαφημισμένο τερματικό LNG; Προς το παρόν αυτό είναι εξαιρετικά απίθανο.
Ποια είναι λοιπόν η λύση; Η Κύπρος έχει αποφασίσει να βάλει όλα της τα αβγά στο καλάθι των μεγάλων και υπερ-μεγάλων εταιρειών και αυτές οι εταιρείες είναι ικανοποιημένες να στέλνουν το αέριο στην Αίγυπτο, παρά τον συνεχιζόμενο κίνδυνο καθυστερημένων πληρωμών και την αυξανόμενη αστάθεια στην περιοχή.
Αλλαγή πορείας
Η αλλαγή αυτής της κατάστασης θα απαιτούσε από την Κύπρο να αναπτύξει μια εθνική στρατηγική για το φυσικό αέριο/την ενέργεια. Το ερώτημα είναι, γιατί δεν έχει διαμορφωθεί ακόμη μια τέτοια στρατηγική; Θα έπρεπε να ρωτήσετε τους πολιτικούς που κυβέρνησαν αυτή τη χώρα τα τελευταία 20-30 χρόνια γιατί μια τέτοια στρατηγική δεν συζητήθηκε και δεν συμφωνήθηκε ποτέ.
Η ανάπτυξη των δικών σου πόρων μπορεί να είναι μια κλασική περίπτωση «κότας και αβγού». Αν κοιτάξει κανείς το γειτονικό Ισραήλ, η χώρα διαμόρφωσε μια στρατηγική που υποχρέωνε οποιαδήποτε εταιρεία ανακάλυπτε αέριο να συνδέει τα κοιτάσματά της με το Ισραήλ.
Γνωρίζοντας ότι το αέριο θα τροφοδοτεί την εγχώρια αγορά, η χώρα μετέτρεψε τους σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής ώστε να λειτουργούν κυρίως με φυσικό αέριο, με τις πλεονάζουσες ποσότητες να εξάγονται στην Αίγυπτο και την Ιορδανία.
Ο μεγάλος κίνδυνος στα μάτια της κυβέρνησης της Κύπρου εδράζεται περισσότερο στην πολιτική παρά στην αυτάρκεια ή την ενεργειακή ανεξαρτησία. Η ανακοίνωση ότι όλο το αέριο που θα ανακαλύπτεται ανοικτά της Κύπρου θα πρέπει να συνδέεται πίσω με τη χώρα θα τρόμαζε πιθανότατα τις μεγάλες εταιρείες και θα μπορούσε πολύ πιθανόν να οδηγήσει στην αποχώρησή τους από τα τεμάχιά τους
Θα άνοιγε η αποχώρησή τους τις «πύλες» για τουρκική παρενόχληση και προκλήσεις απέναντι σε όποιους νέους παίκτες δεν θα διέθεταν τη δύναμη και το κύρος μιας μεγάλης ενεργειακής εταιρείας συνδεδεμένης με κυβερνήσεις; Ίσως όχι, αλλά η Άγκυρα θα ένιωθε πιθανότατα πιο αποθρασυμένη, έχοντας πρόσφατα υπογράψει η ίδια μνημόνιο κατανόησης με την Chevron για υπεράκτιες έρευνες.
Η αποχώρηση των μεγάλων από την Κύπρο θα μπορούσε ενδεχομένως να ανοίξει τον δρόμο σε άλλες εταιρείες να επιχειρήσουν την ανάπτυξη των υπεράκτιων αποθεμάτων φυσικού αερίου προς όφελος του τοπικού πληθυσμού. Υπάρχουν πολλές εταιρείες μεσαίου μεγέθους που θα άρπαζαν την ευκαιρία να αναπτύξουν τους πόρους που διαθέτει η Κύπρος. Η ελληνική Energean έχει δηλώσει ανοικτά ότι θα είχε ήδη αναπτύξει την «Αφροδίτη» αν της είχε δοθεί η ευκαιρία και θα προμήθευε αέριο πίσω στην Κύπρο.
Εκεί όπου οι εταιρείες μεσαίου μεγέθους ενδέχεται να υστερούν είναι στην πολιτική στήριξη και τις διπλωματικές διασυνδέσεις που θα απέτρεπαν μια κλιμάκωση των εντάσεων. Αυτό ίσως είναι που συνεχίζει να κρατά την Κύπρο «αιχμάλωτη» των μεγάλων εταιρειών.
Οι χώρες του Κόλπου
Εθνικές πετρελαϊκές εταιρείες του Κόλπου μπορεί επίσης να έχουν ρόλο να διαδραματίσουν. Ο κρατικός κολοσσός του Κατάρ, QatarEnergy, είναι ήδη εταίρος της ExxonMobil στα Τεμάχια 5 και 10, αλλά με τις στενές σχέσεις της Ντόχα με την Άγκυρα θα συνεχίσουν να υπάρχουν ερωτήματα για τα κίνητρα του Κατάρ που δραστηριοποιείται ανοικτά της Κύπρου. Εξάλλου, το Κατάρ κάθε άλλο παρά στερείται φυσικού αερίου.
Η κρατική εταιρεία του Άμπου Ντάμπι, ADNOC, βρέθηκε κοντά στο να εισέλθει στην κυπριακή ΑΟΖ το 2023 και θα μπορούσε να προσπαθήσει ξανά αν κρίνει ότι η ευκαιρία παραμένει. Η παρουσία του εθνικού πρωταθλητή των ΗΑΕ θα έκανε σίγουρα την Τουρκία να το σκεφτεί δύο φορές.
Ο πυρήνας του προβλήματος είναι ότι, αν η Κύπρος συνεχίσει να επιτρέπει στις ενεργειακές εταιρείες να υπαγορεύουν τη στρατηγική της, αντί να δίνει προτεραιότητα στη δική της ανεξαρτησία, τότε πιθανότατα θα συνεχίσει να κρατείται «όμηρος» από τις υψηλές τιμές του ηλεκτρισμού.
Πολιτικοί με όραμα και την αποφασιστικότητα να τα βάλουν με τους ενεργειακούς γίγαντες δεν είναι εύκολο να βρεθούν, ειδικά στην Κύπρο. Προς τιμήν του, ο πρώην υπουργός Ενέργειας Γιώργος Παπαναστασίου έκανε ό,τι μπορούσε για να αντισταθεί στις μεγάλες εταιρείες, αλλά υπονομεύτηκε σε αρκετές περιπτώσεις από τον ίδιο του τον Πρόεδρο.
Τελικά, είναι πιο εύκολο να μεταθέτεις τις αποφάσεις σε άλλους, είτε πρόκειται για ενεργειακούς κολοσσούς είτε για ξένες κυβερνήσεις, παρά να παίρνεις δύσκολες αποφάσεις μόνος σου. Οι επερχόμενες βουλευτικές εκλογές θα μας δώσουν μια εικόνα της ψυχολογίας του εκλογικού σώματος και θα μας δείξουν αν έχει αρχίσει να κουράζεται από τις ίδιες παλιές δικαιολογίες που συνεχίζουν να κρατούν την Κύπρο πίσω.
Editor Ανατολικής Μεσογείου στο MEES (Middle East Economic Survey). Θεωρείται ευρέως ως ένας από τους κορυφαίους αναλυτές στην περιοχή.