Τι να κάνουμε και τι να μην κάνουμε για το θέμα των αγνοουμένων

Sevgul Uludag
Τηλ: 99966518
Μέρος Β΄
Την Τετάρτη 3 Δεκεμβρίου 2025, στις 12.30, μαζευτήκαμε στο «Δικοινοτικό Κοντέινερ» στην αυλή του ξενοδοχείου Λήδρα Πάλας, στην Πράσινη Γραμμή που χωρίζει τη Λευκωσία. Έχουμε έρθει εδώ ως ακτιβιστές της δικοινοτικής οργάνωσης συγγενών αγνοουμένων και θυμάτων των γεγονότων 1963-1974, «Μαζί Μπορούμε!», για να παρουσιάσουμε το έργο και τις εμπειρίες μας και να απαντήσουμε σε ερωτήσεις μιας ομάδας υψηλού επιπέδου από τη Συρία, με πρόσκληση από την Κυπριακή Διερευνητική Επιτροπή Αγνοουμένων (ΔΕΑ). Η ομάδα από τη Συρία αποτελείται από τη Συριακή Επιτροπή Αγνοουμένων και τους εκπροσώπους του υπουργείου που τους συνοδεύουν. Όπως θα θυμάστε, την περασμένη βδομάδα άρχισα να δημοσιεύω τον οδηγό «Τι να κάνουμε και τι να μην κάνουμε» ως «Μαζί Μπορούμε!». Εδώ παραθέτουμε τι είπαμε και πώς απαντήσαμε σε μερικές από τις ερωτήσεις:
Αιτία θανάτου
Η αιτία θανάτου και άλλα ευρήματα σχετικά με τις συνθήκες υπό τις οποίες το άτομο εξαφανίστηκε δεν κοινοποιούνται στους συγγενείς από τη ΔΕΑ. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι δύο πλευρές -οι επίσημες πλευρές της τ/κ και της ε/κ κοινότητας- συμφώνησαν, κατά τη σύσταση και τη λειτουργία της ΔΕΑ, να μην γνωστοποιούν την «αιτία θανάτου» στους συγγενείς. Προκειμένου να μάθουν την «αιτία θανάτου», οι συγγενείς πρέπει να προσλάβουν έναν ιατροδικαστή εκτός της ΔΕΑ και να λάβουν μια έκθεση, σε περίπτωση που θέλουν να τεκμηριώσουν την «αιτία θανάτου». Και οι δύο πλευρές προστατεύουν τους δικούς τους «δολοφόνους» και κανένας δεν έχει δικαστεί, ούτε στη μία ούτε στην άλλη πλευρά, για τη δολοφονία και την «εξαφάνιση» ανθρώπων. Επειδή, όπως πιστεύουμε, οι αξιωματούχοι και των δύο πλευρών έχουν συμφωνήσει να ιδρύσουν τη ΔΕΑ μόνο υπό αυτές τις συνθήκες.
Η οικονομική στήριξη για την κηδεία ενός «αγνοούμενου» του οποίου τα οστά έχουν ταυτοποιηθεί, σε ορισμένες περιπτώσεις δίνεται σε μια συγκεκριμένη ΜΚΟ που ορισμένες οικογένειες δεν εγκρίνουν. Ένα ποσό περίπου €2 χιλ. για κάθε οικογένεια «αγνοουμένων» δόθηκε όταν ήρθε η ώρα της κηδείας. Ωστόσο, αυτά τα λεφτά δεν δίνονται πάντα στους συγγενείς, αλλά κάποιες φορές σε μια οργάνωση που θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει την κηδεία με πολιτικό τρόπο. Παρόλο που ορισμένοι συγγενείς ζήτησαν στο παρελθόν να μην δοθεί αυτό το ποσό σε μια συγκεκριμένη ΜΚΟ, αλλά στους ίδιους τους συγγενείς, δεν κατάφεραν να πάρουν θετική απάντηση από τη ΔΕΑ.
Αποδεικτικά στοιχεία
Λόγω των συμφωνιών σύστασης της ΔΕΑ, αποφεύχθηκε η συλλογή αποδεικτικών στοιχείων από τους τόπους ταφής. Στην πρώην Γιουγκοσλαβία, κατά την εκσκαφή μαζικών τάφων, συλλέγονταν επίσης αποδεικτικά στοιχεία, όπως σφαίρες και οτιδήποτε άλλο σχετικό, για να παρουσιαστούν στα δικαστήρια. Η ΔΕΑ απέφυγε τη συλλογή αποδεικτικών στοιχείων, καθώς και την αναφορά της «αιτίας θανάτου». Επιπλέον, τα γραφεία της ΔΕΑ κάποιες φορές ενθάρρυναν ανεπίσημα τους συγγενείς να μηνύσουν «την άλλη πλευρά», λέγοντάς τους ότι θα μπορούσαν να τους παράσχουν βοήθεια - αλλά όχι από τη ΔΕΑ. Εντός έξι μηνών από την επιστροφή των οστών των «αγνοουμένων», οι συγγενείς τους μπορούσαν να ανοίξουν δικαστικές υποθέσεις στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και, κατά την επίσκεψη στους συγγενείς για να τους ενημερώσουν ότι βρέθηκαν τα οστά των αγαπημένων τους, μερικές φορές ο εκπρόσωπος από τη ΔΕΑ ενημέρωνε τον συγγενή εκείνη τη στιγμή ότι μπορούσαν να «μηνύσουν την άλλη πλευρά» στο ΕΔΔΑ. Μερικές φορές ζητούσαν από τους συγγενείς να συμπληρώσουν έντυπα για να ξεκινήσουν τη διαδικασία στο ΕΔΔΑ. Αυτό ήταν πολύ ανάρμοστο, καθώς αυτή ήταν η στιγμή που οι συγγενείς ενημερώνονταν ότι, μετά από δεκαετίες, είχαν βρεθεί τα οστά των αγαπημένων τους προσώπων.
Συμβουλεύσαμε τους Σύρους να συλλέγουν όλα τα αποδεικτικά στοιχεία κατά την εκσκαφή των τάφων και να τα φυλάξουν σε ασφαλές μέρος, σε περίπτωση που χρειαστούν στο μέλλον. Τους συμβουλεύσαμε επίσης να συλλέγουν όσο το δυνατόν περισσότερες μαρτυρίες το συντομότερο, χωρίς να περιμένουν να περάσουν δεκαετίες, καθώς οι άνθρωποι πεθαίνουν ή ξεχνούν, και τους συμβουλεύσαμε να αρχίσουν να σκάβουν το συντομότερο δυνατό και να μην περιμένουν δεκαετίες για να ξεκινήσουν την πραγματική αναζήτηση στο έδαφος, καθώς η γεωγραφία αλλάζει γρήγορα και η «ανάπτυξη» κτηρίων κ.λπ. μπορεί να καταστρέψει τους τόπους ταφής.
Θετικά στοιχεία
Αναφέραμε επίσης τα θετικά στοιχεία που συμβαίνουν στην Κύπρο. Το ότι η ΔΕΑ λειτουργεί με τη συμμετοχή και των δύο κοινοτήτων και ότι οι κοινότητες το βλέπουν αυτό ως ένα πολύ θετικό στοιχείο. Αναφέραμε τις δικές μας προσπάθειες ως «Μαζί Μπορούμε!», τις επισκέψεις μας σε σχολεία και χωριά, την κοινή μας παρουσία σε κηδείες αγνοουμένων Τ/Κ και Ε/Κ, των οποίων βοηθήσαμε να βρεθούν οι τόποι ταφής, τα άρθρα μας για την ευαισθητοποίηση, τις τηλεφωνικές γραμμές μου που είναι ανοιχτές για τους αναγνώστες μας και από τις δύο πλευρές, ώστε να καλούν και να δίνουν ανώνυμα πληροφορίες για πιθανούς τόπους ταφής, την εθελοντική και ανθρωπιστική συνεργασία μας με τη ΔΕΑ, τη συνεργασία μας με καλλιτέχνες για την ευαισθητοποίηση σχετικά με τους αγνοούμενους και τις προσπάθειές μας για συμφιλίωση, ιδιαίτερα με τη νεολαία. Συμβουλέψαμε τους Σύρους αξιωματούχους να εμπλέξουν τους συγγενείς των αγνοουμένων στις έρευνες και να τους δώσουν ουσιαστικό ρόλο.
Η εκδίκηση
Κατά τη διάρκεια της συνάντησης, παρευρέθηκαν το τρίτο μέλος της ΔΕΑ, ο κ. Pierre Gentile, ο μόνιμος γραμματέας του τρίτου μέλους της ΔΕΑ, κ. Bruce Koepke και η βοηθός του Τ/Κ μέλους, Demet Karshili. Προς το τέλος της συνάντησης, είδαμε επίσης τον κ. Λεωνίδα Παντελίδη, το Ε/Κ μέλος της ΔΕΑ, ο οποίος ήρθε για λίγο. Ευχαριστούμε τη ΔΕΑ για την παρουσία της και για την οργάνωση αυτής της σημαντικής συνάντησης με την ομάδα υψηλού επιπέδου της Συρίας.
Κατά τη διάρκεια της συνάντησης, οι Σύροι υπέβαλαν πολλές ερωτήσεις. Ένας Σύρος συμμετέχοντας, ο οποίος είναι γιατρός, είπε ότι ολόκληρο το χωριό του είχε σφαγιαστεί και ότι είχε χάσει περισσότερους από 100 ανθρώπους. Είπε ότι γνώριζε το ιστορικό αυτού του εγκλήματος και γνώριζε ακόμα και τους εγκληματίες που ήταν υπεύθυνοι γι' αυτό. Ρώτησε: «Είναι σωστό να αναζητούμε εκδίκηση για αυτή τη σφαγή»;
Και ουσιαστικά, του απαντήσαμε ως εξής: «Το καθήκον της επιτροπής που αναζητά αγνοούμενους πρέπει να είναι ο εντοπισμός του τόπου ταφής, η ταυτοποίηση των πτωμάτων και η ενημέρωση των συγγενών, η συλλογή και η καταγραφή πληροφοριών και αποδεικτικών στοιχείων σχετικά με το έγκλημα και η παράδοση αυτών των πληροφοριών στις Αρχές. Η συμφιλίωση μπορεί να επιτευχθεί όταν αναγνωρίσουμε τις συνθήκες που οδήγησαν σε τέτοια εγκλήματα και όταν το κράτος φαίνεται να ενεργεί αμερόληπτα, για να αποδώσει δικαιοσύνη, για παράδειγμα, μέσω δικών ή άλλων πράξεων. Ζητώντας εκδίκηση, απλώς διαιωνίζουμε τον κύκλο της βίας. Δεν δημιουργήσαμε τη ζωή και δεν έχουμε το δικαίωμα να την αφαιρούμε. Η 'εκδίκηση' θα έκανε τα πράγματα χειρότερα και δεν θα διαφέραμε από εκείνους που διαπράττουν τέτοια εγκλήματα αν καταφεύγαμε σε παρόμοιες πράξεις.
Υπάρχουν διάφοροι μηχανισμοί για το πώς να αντιμετωπίσουμε τη 'δικαιοσύνη' και θα συνιστούσαμε την «αποκαταστατική δικαιοσύνη» αντί της 'εκδίκησης'. Η 'Επιτροπή Αλήθειας και Συμφιλίωσης' της Νότιας Αφρικής ήταν ένας από τους καλύτερους μηχανισμούς, καθώς δόθηκε η ευκαιρία στους δράστες να βγουν και να ζητήσουν συγγνώμη. Αυτό μεταδόθηκε ζωντανά από το ραδιόφωνο και την τηλεόραση και όλοι άκουσαν και έμαθαν τι συνέβη. Σε όλο τον κόσμο, υπάρχουν διάφοροι μηχανισμοί που έχουν δημιουργηθεί για την αποκατάσταση της δικαιοσύνης και ως Σύροι γνωρίζετε καλύτερα τις δικές σας συνθήκες και μπορείτε να επιλέξετε πώς θα το χειριστείτε. Ως 'Μαζί Μπορούμε!', όμως, είμαστε αντίθετοι στην 'εκδίκηση'. Θα ήσασταν προσωπικά ευτυχισμένοι αν σκοτώνατε ανθρώπους για εκδίκηση για ό,τι συνέβη; Δεν έχουμε το δικαίωμα να αφαιρούμε ζωές και πρέπει να βρούμε ειρηνικούς τρόπους για αποκαταστατική δικαιοσύνη που μπορούν να θεραπεύσουν τις κοινότητές μας».
Σε αυτή την απάντηση, ο Σύρος γιατρός που έθεσε την ερώτηση για την «εκδίκηση» απάντησε ότι δεν εννοούσε τη δολοφονία ή την αφαίρεση ζωής, αλλά τις διαδικασίες των δικαστηρίων όταν μιλούσε για «δικαιοσύνη».
Πληροφορίες
Ένας άλλος Σύρος από την ομάδα εξέφρασε ανησυχίες σχετικά με την κοινοποίηση πληροφοριών για τα εγκλήματα στους συγγενείς των αγνοουμένων, καθώς αυτό θα μπορούσε να επιδεινώσει την κατάσταση. Ο Mike Efthymiou από το «Μαζί Μπορούμε!» απάντησε λέγοντας: «Η επιτροπή πρέπει να είναι συμμετοχική και να επικεντρώνεται στις ανθρωπιστικές πτυχές του προβλήματος. Πρέπει να περιλαμβάνει άτομα από τις κύριες εθνοτικές ομάδες που εμπλέκονται στον κύκλο της βίας. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι πληροφορίες σχετικά με τους τόπους ταφής και τις φρικαλεότητες που διαπράχθηκαν από τη μία πλευρά παραμένουν σε ένα μικρό κύκλο ατόμων εντός της ομάδας που διέπραξε το έγκλημα. Προκειμένου να έρθουν στο προσκήνιο τέτοιες πληροφορίες, η επιτροπή πρέπει να κερδίσει την εμπιστοσύνη του πληθυσμού, ώστε οι πληροφορίες αυτές να μπορούν να παρέχονται χωρίς φόβο για τις συνέπειες. Θα πρέπει να καθιερωθεί ένας τρόπος λειτουργίας σύμφωνα με το παράδειγμα της Sevgul Uludag, η οποία, ως δημοσιογράφος, δημοσιεύει σε εφημερίδες που απευθύνονται και στις δύο κοινότητες και άτομα με ευαίσθητες πληροφορίες σχετικά με εγκλήματα και τόπους ταφής μπορούν να της παρέχουν τέτοιες πληροφορίες εμπιστευτικά και ανώνυμα. Το προσωπικό που εργάζεται για τη ΔΕΑ δεν πρέπει να κάνει διακρίσεις μεταξύ των διαφορετικών εθνοτικών ομάδων και πρέπει να προωθεί τη συνεργασία».
Η απάντησή μου ήταν ότι οι Σύροι δεν πρέπει να ακούνε τους δωρητές, καθώς αυτοί μπορούν να επιβάλλουν τον τρόπο λειτουργίας της επιτροπής. Οι Σύροι γνωρίζουν τις συνθήκες τους καλύτερα από οποιονδήποτε άλλο σε επίπεδο βάσης. Οι Σύροι πρέπει να συλλέγουν όλες τις πληροφορίες και να τις φυλάσσουν κλειδωμένες, αν πιστεύουν ότι έτσι πρέπει να ενεργήσουν προς το παρόν, αλλά πρέπει να συνεχίσουν να συλλέγουν πληροφορίες για το μέλλον, πριν αυτές εξαφανιστούν. Πρέπει να αποφασίσουν πώς θα λειτουργεί ο μηχανισμός και να παραμείνουν πάντα σε ανθρωπιστικό επίπεδο, χωρίς να πολιτικοποιούν το ζήτημα.