Τι είναι ο υβριδικός πόλεμος, τι δεν είναι και γιατί μας αφορά

Το πρόσφατο βίντεο με σοβαρούς ισχυρισμούς για παραβιάσεις της νομοθεσίας περί χρηματοδότησης της προεκλογικής εκστρατείας από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας και συνεργάτες του, έφερε στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου στην Κύπρο όρους όπως:
1.«Υβριδική πολεμική» (hybrid warfare),
2.«Υβριδικός πόλεμος» (hybrid war), και
3.«Υβριδική επίθεση» (hybrid attack).
Αυτοί οι όροι χρησιμοποιούνται συχνά αδιακρίτως και χωρίς σαφή κατανόηση. Για κάποιους πρόκειται για υπερβολή ή θεωρία συνωμοσίας. Για άλλους, είναι βολικοί χαρακτηρισμοί που επιστρατεύονται ώστε να αποφευχθεί η λογοδοσία και η ουσιαστική απάντηση σε εύλογα ερωτήματα που τίθενται.
Με απλά λόγια, υβριδική πολεμική είναι η συνδυασμένη χρήση διαφορετικών εργαλείων πίεσης, όχι μόνο στρατιωτικών μέσων, αλλά κυρίως παραπληροφόρησης, κυβερνοεπιχειρήσεων, οικονομικών ή ενεργειακών πιέσεων, ακόμη και της διπλωματίας. Υβριδικός πόλεμος είναι η ευρύτερη κατάσταση που διαμορφώνεται όταν τέτοιες μέθοδοι εφαρμόζονται συστηματικά και επαναλαμβανόμενα στο χρόνο. Μια υβριδική επίθεση αφορά ένα συγκεκριμένο περιστατικό μέσα σε αυτό το ευρύτερο πλαίσιο.
Ο υβριδικός πόλεμος δεν είναι θεωρητικό σχήμα. Είναι κυρίαρχη μορφή σύγκρουσης στον 21ο αιώνα. Και αφορά ιδιαίτερα μικρά, ανοικτά, δημοκρατικά κράτη με θεσμικές ευαισθησίες και υψηλή εξάρτηση από τη διεθνή αξιοπιστία τους.
Στον πυρήνα του, ο υβριδικός πόλεμος συνίσταται στη συντονισμένη χρήση πολλαπλών μορφών πίεσης – κατά κύριο λόγο μη στρατιωτικών – με στόχο την αποδυνάμωση ενός κράτους εκ των έσω, χωρίς επίσημη κήρυξη πολέμου. Δεν βασίζεται σε άρματα μάχης ή αεροπορικές επιδρομές. Βασίζεται στην ασάφεια, στην άρνηση ευθύνης και στη σταδιακή συσσώρευση αποτελεσμάτων. Τα εργαλεία του περιλαμβάνουν την παραπληροφόρηση και τα deepfakes, τη χειραγώγηση των κοινωνικών δικτύων ενημέρωσης και του δημόσιου λόγου, κυβερνοεπιθέσεις, οικονομικές ή ενεργειακές πιέσεις, θεσμικά ή νομικά προσκόμματα, καθώς και την εργαλειοποίηση κοινωνικών εντάσεων ή μεταναστευτικών ροών.
Στο πλαίσιο αυτό, ακόμη και η διπλωματία μπορεί να αποτελέσει εργαλείο υβριδικού πολέμου — όταν χρησιμοποιείται όχι με καλή πίστη, αλλά προσχηματικά. Όταν συνομιλίες αξιοποιούνται για να κερδηθεί χρόνος, να θολώσουν προθέσεις, να παρεμποδιστούν συλλογικές αντιδράσεις ή να προβληθεί εικόνα μετριοπάθειας ενώ αλλού συνεχίζεται παράλληλα η πίεση, τότε η διπλωματία εντάσσεται στο υβριδικό οπλοστάσιο.
Τίποτε από αυτά τα μέσα δεν είναι καινούργιο από μόνο του. Νέος είναι ο τρόπος με τον οποίο συνδυάζονται, αλληλουχούνται και εφαρμόζονται με συνέπεια στο χρόνο. Ο υβριδικός πόλεμος εξελίσσεται αργά. Μπορεί να προκαλέσει αιφνίδιο σοκ σε τακτικό επίπεδο — όπως συνέβη με το πρόσφατο βίντεο — όμως ο στρατηγικός του στόχος δεν είναι το σοκ, αλλά η φθορά.
Εξίσου σημαντικό είναι να ξεκαθαρίσουμε τι δεν είναι υβριδικός πόλεμος. Δεν είναι η πολιτική κριτική, ούτε η ερευνητική δημοσιογραφία, ούτε η δημόσια διαφωνία, ούτε η αποκάλυψη τεκμηριωμένων παρανομιών. Αυτά δεν απειλούν τη δημοκρατία. Αποτελούν βασικές προϋποθέσεις της. Τυχόν παραπτώματα οφείλουν να διερευνώνται επί της ουσίας, με αποδείξεις και με τις προβλεπόμενες διαδικασίες και όχι μέσω υπαινιγμών που διαχέονται ιογενώς.
Η διάκριση δεν βρίσκεται στο αντικείμενο, αλλά στη μέθοδο και την πρόθεση. Οι υβριδικές επιχειρήσεις χαρακτηρίζονται από υπερβολή, προσωποποίηση, ταχύτατη διάδοση και απουσία τεκμηρίωσης ή λογοδοσίας.
Στόχος του υβριδικού πολέμου δεν είναι η αλήθεια ή η μεταρρύθμιση, αλλά η σύγχυση, η δυσπιστία και η κόπωση. Όταν τα γεγονότα υποχωρούν μπροστά στις εντυπώσεις και οι εντυπώσεις παγιώνονται ως πεποιθήσεις, ο δημοκρατικός διάλογος μετατρέπεται σε σύγκρουση πληροφορίας. Όπως προειδοποιούσε ο Όργουελ, όταν η γλώσσα και η αλήθεια χειραγωγούνται, αυτό που ορίζεται ως «πραγματικό» αποκτά πραγματική δύναμη — και, τελικά, πραγματικές συνέπειες.
Ο υβριδικός πόλεμος υφίσταται επειδή είναι αποτελεσματικός. Παραφράζοντας τον Κλαούζεβιτς, αποτελεί συνέχεια του πολέμου με άλλα μέσα. Είναι σαφώς φθηνότερος από τον συμβατικό πόλεμο, δύσκολος στον καταλογισμό ευθύνης, δύσκολος στην πλήρη απόδειξη και πολιτικά βολικός.
Ο συμβατικός πόλεμος συνεπάγεται ευθύνη και συνέπειες. Ο υβριδικός πόλεμος προσφέρει εύλογη άρνηση. Στην εποχή των ψηφιακών πλατφόρμων και της τεχνητής νοημοσύνης, οι μισές αλήθειες ταξιδεύουν ταχύτερα και προκαλούν μεγαλύτερη ζημιά από τα καθαρά ψεύδη. Και όταν απελευθερωθούν, δύσκολα ανακαλούνται.
Ο υβριδικός πόλεμος δεν στοχεύει πρωτίστως το κράτος. Στοχεύει την κοινωνία. Επιδιώκει τη διάβρωση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς, την καλλιέργεια κυνισμού και παραίτησης και την παγίωση της αντίληψης ότι όλοι οι θεσμοί, όλοι οι ηγέτες και όλες οι πηγές πληροφόρησης είναι εξίσου διεφθαρμένοι και αναξιόπιστοι. Σκοπός του είναι να προκαλέσει σύγχυση, να αλλοιώσει και να υποβαθμίσει τον δημόσιο διάλογο και να θολώσει τα όρια ανάμεσα στο γεγονός και τη μυθοπλασία. Μια κοινωνία που παύει να πιστεύει στην ίδια την έννοια της αλήθειας γίνεται ευκολότερα χειραγωγήσιμη — όχι μέσω βίας, αλλά μέσω αμφιβολίας, καθώς οι πολίτες αποσύρονται από την ενεργό συμμετοχή και καταφεύγουν στην ιδιωτική παραίτηση.
Πολύ πριν καθιερωθεί η σύγχρονη ορολογία, αυτή η δυναμική ήταν γνωστή από αρχαιοτάτων χρόνων. Όπως παρατηρεί ο Θουκυδίδης στον Πελοποννησιακό Πόλεμο, σε περιόδους κρίσης οι λέξεις χρησιμοποιούνται σκόπιμα με τρόπους που αλλοιώνουν το νόημά τους — και μαζί τους αποδυναμώνεται η κρίση.
Ο υβριδικός πόλεμος είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικός απέναντι σε μικρά κράτη. Όχι επειδή είναι αδύναμα, αλλά επειδή είναι εκτεθειμένα, εξαρτώνται από τη φήμη και την αξιοπιστία τους και έχουν περιορισμένα περιθώρια αντίδρασης.
Σε τέτοια περιβάλλοντα, ελάχιστα αρκούν για να προκληθούν δυσανάλογες επιπτώσεις. Δεν απαιτείται πάντοτε μια εχθρική πράξη. Συχνά αρκεί η καλλιέργεια της αμφιβολίας. Το έχουμε δει επανειλημμένα. Οι θεσμοί δεν καταρρέουν πρώτοι. Καταρρέει πρώτα η εμπιστοσύνη.
Η απάντηση στον υβριδικό πόλεμο δεν είναι η λογοκρισία, ούτε η άρνηση. Αποτελεσματική άμυνα σε υβριδικό πόλεμο σημαίνει διαφάνεια, λογοδοσία, ισχυρούς και αξιόπιστους θεσμούς, έγκαιρη και τεκμηριωμένη ενημέρωση, παιδεία στα μέσα ενημέρωσης και συνεπή εφαρμογή του κράτους δικαίου από το ίδιο το κράτος — με τη στήριξη υπεύθυνων πολιτών. Χρειάζεται λιγότερη έξαρση και περισσότερη κρίση. Λιγότερα αντανακλαστικά και περισσότερη σκέψη.
Ο υβριδικός πόλεμος δεν προαναγγέλλεται. Ο Κλαούζεβιτς μας δίδαξε ότι ο πόλεμος καλύπτεται από την «ομίχλη της αβεβαιότητας». Ο υβριδικός πόλεμος προχωρεί ένα βήμα παραπέρα: δημιουργεί και εργαλειοποιεί σκόπιμα αυτή την ομίχλη. Δρα καθημερινά, αθόρυβα και επίμονα.
Η εμπειρία δείχνει ότι, ενώ τα κράτη μπορεί να δέχονται επιθέσεις από το εξωτερικό, συχνά αποδυναμώνονται πρώτα από μέσα, όταν οι πολίτες χάνουν την κρίση — ή τη βούληση — να διακρίνουν τι έχει πραγματική σημασία και τι αξίζει να υπερασπιστούν.
*Πρέσβης (επί τιμή). Ανώτερος Ερευνητικός Συνεργάτης, Κυπριακό Κέντρο Ευρωπαϊκών και Διεθνών Υποθέσεων, Πανεπιστήμιο Λευκωσίας.