Τα οργανικά απόβλητα: Από την καθυστέρηση στην ευκαιρία για πραγματική αλλαγή

Η εφαρμογή της χωριστής συλλογής οργανικών αποβλήτων στην Κύπρο αποτελεί ένα από τα πλέον καθοριστικά βήματα για τον εκσυγχρονισμό του συστήματος διαχείρισης αποβλήτων της χώρας. Παρότι από το 2024 υπήρχε νομική υποχρέωση για τις Τοπικές Αρχές για ξεχωριστή συλλογή των αποβλήτων τροφίμων αφού αυτό αποτελεί υποχρέωση των κρατών μελών της Ε.Ε., η διαδικασία καθυστέρησε, κυρίως λόγω της παράλληλης μεταρρύθμισης της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Σήμερα όμως, με τις μελέτες για την εφαρμογή του συστήματος «Πληρώνω όσο Πετώ» και τα σχετικά σχέδια δράσης να έχουν προχωρήσει στις περισσότερες Τοπικές Αρχές, το ζήτημα μετατοπίζεται από το «αν» στο «πώς» θα εφαρμοστεί αυτό αποτελεσματικά.
Τα οργανικά απόβλητα αποτελούν το μεγαλύτερο κλάσμα των σύμμεικτων αστικών απορριμμάτων. Όταν οδηγούνται σε ταφή, παράγουν σημαντικές ποσότητες μεθανίου, ενός αερίου του θερμοκηπίου με πολλαπλάσια επίδραση από το διοξείδιο του άνθρακα, ενώ συμβάλλουν στη δημιουργία στραγγισμάτων που επιβαρύνουν έδαφος και υπόγεια ύδατα. Παράλληλα, η παρουσία τους στους σύμμεικτους κάδους υποβαθμίζει την ποιότητα των ανακυκλώσιμων υλικών, αυξάνει το κόστος επεξεργασίας και επιτείνει τον κίνδυνο ευρωπαϊκών κυρώσεων. Χωρίς ουσιαστική εκτροπή των οργανικών, η συνολική απόδοση του συστήματος ανακύκλωσης παραμένει δομικά περιορισμένη, αφού περίπου τα μισά σύμμεικτα αστικά απορρίμματα στην Κύπρο είναι οργανικά.
Η επιτυχία της χωριστής συλλογής οργανικών δεν είναι πρωτίστως θέμα εξοπλισμού αλλά κυρίως ποιότητας διαλογής τους στην πηγή. Η εμπειρία από άλλες χώρες δείχνει ότι η καθαρότητα του ρεύματος καθορίζει τη δυνατότητα αξιοποίησης του υλικού για παραγωγή κομπόστ ή βιοαερίου. Η επιμόλυνση με πλαστικά, συμβατικές σακούλες, υγρά ή άλλα ακατάλληλα υλικά οδηγεί σε τεχνικά προβλήματα, αύξηση κόστους και, τελικά, απώλεια αξιοπιστίας του συστήματος. Πολλές φορές η κακή διαλογή στην πηγή και ο μη επαρκής έλεγχος κατά τη συλλογή οδηγεί τα συλλεγόμενα υλικά πάλη στην ταφή λόγω αδυναμίας διαχείρισης τους. Γι’ αυτό απαιτείται σαφής και απλή καθοδήγηση προς τους πολίτες, κατάλληλος εξοπλισμός σε επίπεδο νοικοκυριού και επαγγελματικών χώρων, αλλά και συστηματική τεχνική υποστήριξη και έλεγχος κυρίως στους μεγάλους παραγωγούς, όπου συγκεντρώνεται σημαντικό μέρος των αποβλήτων τροφίμων.
Στο πλαίσιο αυτό, η σταδιακή έναρξη της χωριστής συλλογής από μεγάλους παραγωγούς — ξενοδοχεία, μονάδες εστίασης, υπεραγορές, νοσοκομεία — που μελετάται σήμερα, αποτελεί μια εναλλακτική επιλογή που είναι τεχνικά ορθή. Τα υλικά από μεγάλους παραγωγούς είναι πιο ομοιογενή, οι ποσότητες σημαντικές και η δυνατότητα ελέγχου μεγαλύτερη. Παράλληλα, δημιουργείται κρίσιμη μάζα υλικού που δικαιολογεί επενδύσεις σε επεξεργασία και επιτρέπει την απόκτηση επιχειρησιακής εμπειρίας πριν από τη γενικευμένη επέκταση στα νοικοκυριά. Παράλληλα όμως πρέπει να είμαστε προσεκτικοί γιατί αυτή η πρώτη φάση δεν πρέπει να αποτελέσει άλλοθι για να καθυστερήσουμε την έναρξη των προγραμμάτων από τα νοικοκυριά. Είναι μια ευκαιρία για καλύτερη προετοιμασία, για επίλυση προβλημάτων στη συλλογή και τον έλεγχο και πρέπει να είναι ο πρόδρομος για να ενεργοποιήσουμε και τη συλλογή από τα νοικοκυριά σε σύντομο χρονικό διάστημα.
Καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη μετάβαση διαδραματίζει το σύστημα «Πληρώνω όσο Πετώ» (PAYT). Η τιμολόγηση με βάση την ποσότητα των σύμμεικτων αποβλήτων μεταβάλλει τη συμπεριφορά των χρηστών, καθώς η μείωση των υπολειμμάτων μεταφράζεται άμεσα σε οικονομικό όφελος. Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι το PAYT αυξάνει τα ποσοστά διαλογής στην πηγή, μειώνει τα παραγόμενα σύμμεικτα απόβλητα και βελτιώνει την ποιότητα των χωριστών ρευμάτων. Χωρίς οικονομικό κίνητρο, η συμμετοχή συχνά παραμένει περιορισμένη και τα συστήματα βασίζονται υπέρμετρα στην καλή θέληση των πολιτών. Ήδη από την πρώτη εφαρμογή του PAYT σε ένα Δήμο της Λευκωσίας, παρατηρήθηκαν σημαντικές αυξήσεις στη διαλογή στη πηγή και τη συμμετοχή του κοινού στα προγράμματα ανακύκλωσης συσκευασιών.
Παράλληλα, δεν μπορεί να αγνοηθεί το ζήτημα των υποδομών. Η Κύπρος δεν διαθέτει ακόμη επαρκές δίκτυο μονάδων κομποστοποίησης και αναερόβιας χώνευσης για την πλήρη απορρόφηση των αναμενόμενων ποσοτήτων οργανικών. Ωστόσο, η απουσία ολοκληρωμένου δικτύου δεν πρέπει να οδηγήσει σε περαιτέρω αναβολές. Μπορούν να αξιοποιηθούν υφιστάμενες εγκαταστάσεις, να αναπτυχθούν συνεργασίες με ιδιωτικές μονάδες βιοαερίου και να προχωρήσουν παράλληλα δημόσιες επενδύσεις με σαφές χρονοδιάγραμμα. Το κρίσιμο είναι να διασφαλιστεί ότι η συλλογή συνδέεται με πραγματική επεξεργασία και αξιοποίηση και όχι με απλή μετατόπιση του προβλήματος.
Η διαχείριση των οργανικών αποβλήτων συνδέεται άμεσα με τους στόχους για το κλίμα, την προστασία του εδάφους, τη μείωση της εξάρτησης από χώρους ταφής και τη μετάβαση σε κυκλική οικονομία. Τα οργανικά δεν είναι απλώς «σκουπίδια» αλλά πόρος, πηγή ενέργειας και εδαφοβελτιωτικό υλικό. Η εκτροπή τους από την ταφή αποτελεί ίσως τη σημαντικότερη μεμονωμένη παρέμβαση για τη βελτίωση της περιβαλλοντικής επίδοσης του τομέα αποβλήτων. Αποτελεί επίσης απαραίτητη παρέμβαση για να προσεγγίσουμε και σταδιακά να επιτύχουμε τους στόχους εκτροπής των υλικών από την ταφή της Ε.Ε. που μας επιβάλλουν να πετύχουμε εκτροπή του 90% των αποβλήτων μας από την ταφή μέχρι το 2035. Αν δεν αντιμετωπίσουμε με επάρκεια την εκτροπή των οργανικών αποβλήτων που αποτελούν περίπου τα μισά από τα απορρίμματα μας δεν μπορούμε καν να προσεγγίσουμε ένα τέτοιο στόχο.
Η τρέχουσα συγκυρία, με τις θεσμικές αλλαγές να έχουν εν πολλοίς ολοκληρωθεί και τα τεχνικά εργαλεία να έχουν μελετηθεί, προσφέρει τη δυνατότητα για μια πιο ώριμη και συστηματική εφαρμογή. Η πρόκληση δεν είναι πλέον θεσμική αλλά επιχειρησιακή: σωστή διαλογή στην πηγή, οικονομικά κίνητρα μέσω PAYT και ταχεία ανάπτυξη των αναγκαίων υποδομών. Ο συνδυασμός αυτών των στοιχείων θα κρίνει εάν η Κύπρος θα μπορέσει να μειώσει ουσιαστικά την ταφή οργανικών αποβλήτων και αποβλήτων γενικότερα και να ευθυγραμμιστεί με τις ευρωπαϊκές απαιτήσεις, όχι τυπικά αλλά ουσιαστικά.
Κυριάκος Παρπούνας
Διευθύνων Σύμβολος
K.Parpounas Sustainability Consultants Ltd