Συνέντευξη Π. Σταυρινίδη: Απάντηση στην παραβατικότητα η αλληλεγγύη και η ενσυναίσθηση

Κλειδί τα προγράμματα επιμόρφωσης και καθοδήγησης γονέων, με βαρύτητα στο πώς θα λειτουργήσουν ως πρότυπα σε αυτές τις περιόδους ανάπτυξης των παιδιών
Προσοχή στο πώς θα αντλήσουν τα παιδιά τα οφέλη του αναπτυξιακού αθλητισμού χωρίς να τεθούν στον κίνδυνο του υπέρμετρου ανταγωνισμού
Το περιβάλλον που αποκλείει, που οδηγεί στη φτώχεια και θέτει στην περιθωριοποίηση τους ανθρώπους είναι ο προωθητικός παράγοντας
Η αύξηση των περιστατικών νεανικής παραβατικότητας επαναφέρει στο προσκήνιο τη συζήτηση για τα αίτια που οδηγούν παιδιά και εφήβους σε αντικοινωνικές συμπεριφορές, αλλά και για τον ρόλο που μπορούν να διαδραματίσουν η οικογένεια, το σχολείο και η κοινωνία στην πρόληψη.
Ο Παναγιώτης Σταυρινίδης αναλύει στη «Χαραυγή» πώς ένας συνδυασμός ατομικών χαρακτηριστικών, οικογενειακών εμπειριών και κοινωνικών συνθηκών μπορεί να επηρεάσει την πορεία ενός νέου ανθρώπου.
Παράλληλα, ο καθηγητής Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου εξηγεί τη σημασία της έγκαιρης πρόληψης, της καλλιέργειας αξιών όπως η ενσυναίσθηση και η αλληλεγγύη, καθώς και το ρόλο που μπορεί να παίξει ο μαζικός αθλητισμός ως θετικός παράγοντας κοινωνικοποίησης.
Συνέντευξη στον
Γιάννη Κακαρή
Ποιοι είναι οι λόγοι που οδηγούνται οι νέοι στην παραβατικότητα;
Συνήθως δεν είναι ένας μοναδικός παράγοντας που από μόνος του αιτιολογικά οδηγεί κάποιον άνθρωπο, νέο ή μεγαλύτερο, σε αντικοινωνικές και παραβατικές ενέργειες.
Πλήθος επιστημονικών ερευνών δείχνει ότι τις περισσότερες φορές είναι ένας συνδυασμός. Ένα μείγμα παραγόντων, ξεκινώντας από κάποια ιδιοσυγκρασιακά χαρακτηριστικά που έχουν συνήθως χαμηλή επίδραση από το περιβάλλον, αλλά αυτά από μόνα τους δεν είναι αρκετά. Έτσι, οι μετέπειτα εμπειρίες σε ένα δεύτερο και τρίτο επίπεδο, είτε αυτές είναι μέσα από το σπίτι, την οικογένεια, την κοινότητα ή στο σχολείο που είναι σημαντικός παράγοντας κοινωνικοποίησης, έρχονται και λειτουργούν συνδυαστικά.
Σε άτομα όπου συσσωρεύονται αυτοί οι παράγοντες επικινδυνότητας, λειτουργούν πολύ επιβαρυντικά. Αν μαζί με αυτά απουσιάζει ένα υγιές, υποστηρικτικό και αποτρεπτικό πλαίσιο, παρατηρούμε την εκδήλωση της παραβατικής συμπεριφοράς.
Μπορείς να μας αναφέρεις κάποιους από τους παράγοντες επικινδυνότητας;
Ξεκινώντας από τα ιδιοσυγκρασιακά χαρακτηριστικά, βλέπουμε ότι σε άτομα που έχουν υψηλό βαθμό παρορμητικότητας, αυτό λειτουργεί επιβαρυντικά. Επίσης, στα ατομικά χαρακτηριστικά βρίσκουμε τις δυσκολίες ελέγχου των συναισθημάτων, με αποτέλεσμα τα άτομα αυτά να είναι πολύ πιο εκρηκτικά στη συμπεριφορά τους. Άλλες φορές βρίσκουμε ότι ερμηνεύουν το περιβάλλον τους με έναν σχετικά εχθρικό τρόπο, θεωρώντας ότι οι πράξεις του κοινωνικού τους περιβάλλοντος τους στοχοποιούν.
Φεύγοντας από αυτά, βεβαίως αρχίζει και διαδραματίζει ρόλο το κοινωνικοποιητικό στοιχείο, όπως το εάν μεγαλώνουμε με ανθρώπους (γονείς, κηδεμόνες κ.ά.) που οι ίδιοι έχουν παραβατικό ιστορικό, και αυτό μπορεί να δημιουργήσει τα γνωστά σε όλους μας αρνητικά πρότυπα. Βεβαίως, διαδραματίζει ρόλο και ο τρόπος ανατροφής, ιδιαίτερα αν αυτός είναι ακραία τιμωρητικός, ακραία κακοποιητικός ή, στο άλλο άκρο, ακραία αδιάφορος και παραμελητικός.
Μετά, πηγαίνοντας στην κοινότητα και στο σχολείο, βλέπουμε τους παράγοντες που έχουν να κάνουν με αυτό που ονομάζουμε κλίμα (σχολικό ή κοινοτικό κλίμα). Αυτοί οι παράγοντες έχουν να κάνουν με το εάν μέσα σε μια κοινότητα υπερισχύουν οι δυναμικές της αλληλεγγύης, της φιλίας, της ενσυναίσθησης ή, από την άλλη, αν μέσα σε αυτές τις κοινότητες υπερισχύουν δυναμικές όπως η αδιαφορία, ο ακραίος ανταγωνισμός, η έλλειψη επιτήρησης και άλλα αρνητικά χαρακτηριστικά.
Η αλληλεγγύη, η φιλία και η ενσυναίσθηση πώς καλλιεργούνται;
Καλλιεργούνται από πολύ νωρίς. Δεν είναι τυχαίο ότι οι καλύτερες πρακτικές διεθνώς για την ενίσχυση και καλλιέργεια των θετικών γνωρισμάτων της ενσυναίσθησης, της φιλίας και της αλληλεγγύης γίνονται στην προσχολική ηλικία. Επίσης, σε προγράμματα επιμόρφωσης και καθοδήγησης γονέων δίνεται ιδιαίτερη βαρύτητα στο πώς οι ίδιοι θα λειτουργήσουν ως πρότυπα σε αυτές τις περιόδους ανάπτυξης των παιδιών τους.
Σήμερα, σε διεθνές επίπεδο, υπάρχουν αρκετές χώρες που έχουν υιοθετήσει στα εκπαιδευτικά και στα προληπτικά προγράμματα εντός των σχολικών μονάδων πρακτικές και παραδείγματα που κινούνται προς αυτή την κατεύθυνση, και με καλά αποτελέσματα.
Αξίζει επίσης να επικροτήσω σχετικά πρόσφατες ενέργειες της Πολιτείας στον τόπο μας, που δείχνουν να αντιλαμβάνονται τη σημασία –τουλάχιστον σε ένα πρώτο επίπεδο– της έγκαιρης πρόληψης και καλλιέργειας θετικών γνωρισμάτων. Έχω δει να γίνεται ένας μετασχηματισμός σε πολιτική που θα εντάξει τέτοιου είδους προγράμματα στην προσχολική εκπαίδευση αλλά και μετέπειτα στις υπόλοιπες βαθμίδες.
Υπάρχουν καλές πρακτικές σήμερα, αλλά η αίσθησή μου είναι ότι μέχρι στιγμής ίσως ήταν αποσπασματικές. Η πρόθεση της Πολιτείας, όπως την καταλαβαίνω, είναι να συστηματοποιηθούν, να επικαιροποιηθούν, να ενταχθούν πρώτα από όλα σε εγχειρίδια και προγράμματα κατάρτισης εκπαιδευτικών και στη συνέχεια να γίνουν αναπόσπαστο κομμάτι της όλης παιδαγωγικής εμπειρίας των παιδιών και των οικογενειών τους.
Βλέπω τώρα να έχει ωριμάσει η ιδέα ότι πρέπει η Πολιτεία να επενδύσει πολύ περισσότερο στην πρόληψη, έτσι ώστε να χρειάζεται να ξοδεύει πολύ λιγότερα στη διαχείριση και στην αντιμετώπιση των προβλημάτων αυτών.
Επιβεβαιώνεται από κάποια μελέτη ότι τα χαμηλά κοινωνικά στρώματα είναι περισσότερο ευάλωτα στην παραβατικότητα;
Ναι, βεβαίως. Σε κοινωνικό επίπεδο, εδώ και δεκαετίες έχουν βρεθεί, μελετηθεί και καταγραφεί οι επιπτώσεις της φτώχειας, της κοινωνικής περιθωριοποίησης και του κοινωνικού αποκλεισμού στη σχέση τους με την παραβατικότητα. Το ζήτημα είναι στο πώς ερμηνεύει κανείς τη διασύνδεση μεταξύ των δύο. Το προφανές λάθος είναι να θεωρηθεί ότι υπάρχει κάτι εγγενώς κακό στους ανθρώπους που μεγαλώνουν σε ένα τέτοιο περιβάλλον και για αυτό το λόγο εκδηλώνουν τέτοιου είδους παραβατικές ή αντικοινωνικές συμπεριφορές. Δεν είναι έτσι και το ξέρουμε. Είναι αντίστροφη η σχέση: το κακό περιβάλλον που οδηγεί στη φτώχεια και θέτει τους ανθρώπους στην περιθωριοποίηση είναι ο προωθητικός παράγοντας που μπορεί να τους ωθήσει προς αντικοινωνικές συμπεριφορές.
Άρα, δεν υπάρχει κάτι κακό μέσα στους ανθρώπους αυτούς που πρέπει να διορθωθεί. Υπάρχει κάτι κακό μέσα στο κοινωνικό περιβάλλον στο οποίο ζουν και μεγαλώνουν, και αυτό πρέπει να διορθωθεί: η φτώχεια, ο κοινωνικός αποκλεισμός, η περιθωριοποίηση.
Ο μαζικός αθλητισμός μπορεί να αποτελέσει μια πολιτική πρόληψης;
Ναι, βέβαια. Εντάσσεται στην υγιή ενασχόληση στις αναπτυξιακές ηλικίες. Υπάρχει όμως μία σημαντική προϋπόθεση: να μην καλλιεργηθεί είτε από τα ίδια τα παιδιά είτε από τους προπονητές ή τους γονείς τους η υπέρμετρη και υπερβολική προσδοκία επιδόσεων ή του «απαραίτητου» πρωταθλητισμού.
Αυτό φαίνεται ότι ακυρώνει όλα τα θετικά της υγιούς ενασχόλησης με τον αθλητισμό και δημιουργεί αυτό που ονομάζουμε «παιδιά με ακραίο κάθετο ανταγωνισμό», που μπορεί να τα οδηγήσει στο άλλο άκρο της επιβολής και της αίσθησης υπεροχής τους έναντι του κοινωνικού τους περιβάλλοντος.
Άρα χρειάζεται πολλή προσοχή στο πώς τα παιδιά θα αντλήσουν τα οφέλη του αναπτυξιακού αθλητισμού χωρίς να τεθούν σε κίνδυνο από τον υπέρμετρο ανταγωνισμό.
Επενδύοντας στην έγκαιρη διαμόρφωση χαρακτήρων με θετικό προσανατολισμό
Ποιοι είναι άλλοι τρόποι με τους οποίους μπορεί να αντιμετωπιστεί η παραβατικότητα; Υπάρχουν κάποιες καλές πρακτικές που μπορούν να εφαρμοστούν για πρόληψη;
Πολλές. Πρώτα απ’ όλα, ακριβώς η λέξη-κλειδί είναι η πρόληψη. Υπάρχει πολλή συσσωρευμένη γνώση που δείχνει ότι, ακόμα και σε οικονομικό επίπεδο -που ενδιαφέρει συχνά ένα κράτος που πρέπει να είναι προσεκτικό για το πώς διαθέτει τους πόρους του- δείχνει ότι για κάθε €1 που επενδύεται στο να καλλιεργηθούν θετικά γνωρίσματα από νωρίς στους ανθρώπους, εξοικονομούνται πολλαπλάσια ευρώ λίγα χρόνια αργότερα.
Είναι πολύ καλά τεκμηριωμένο, μέσα από σοβαρές οικονομετρικές, κοινωνικές και ψυχολογικές μελέτες, ότι με αυτόν τον τρόπο γλιτώνεις αργότερα την επιβάρυνση του σωφρονιστικού και δικαστικού συστήματος, του συστήματος υγείας, των ψυχολογικών και ψυχιατρικών υποστηρικτικών υπηρεσιών και των υπηρεσιών εντός της σχολικής μονάδας για την αντιμετώπιση της παραβατικότητας. Όλα αυτά προϋποθέτουν, πέραν από ανθρώπινο δυναμικό, οικονομικούς πόρους και πολλά άλλα.
Συνεπώς, επενδύοντας σε αυτή την έγκαιρη διαμόρφωση χαρακτήρων με θετικό προσανατολισμό, ακόμα και αν το δει κανείς στεγνά οικονομικά, είναι πολύ πιο επωφελές για μια κοινωνία παρά να περιμένει πότε θα εκδηλωθούν αυτά τα προβλήματα και μετά να τα αντιμετωπίσει.