Στην εποχή των διευθετήσεων αντί των λύσεων

Είναι σχετικά εύκολο να καταλάβουμε ότι στην Ιστορία η περιοδολόγηση είναι συμβατική. Δεν γυρίζεις ένα κουμπί και λες «τώρα τελείωσε η αρχαιότητα, ξεχάστε ό,τι ξέρατε, αρχίζει ο Μεσαίωνας». Οι μεταβάσεις είναι σταδιακές, συχνά πολύ αργόσυρτες· και κάθε εποχή κουβαλά στοιχεία της προηγούμενης, πολλές φορές για μεγάλα διαστήματα.
Τα πράγματα γίνονται δυσανάγνωστα όταν μιλάμε για το σήμερα, όταν βιώνουμε τις αλλαγές περιόδων στην ίδια τη ζωή μας. Τα τελευταία δέκα χρόνια έχουν γραφτεί εκατομμύρια σελίδες για τη νέα φάση (ελέω και της τεχνολογικής επανάστασης) στην οποία μεταβαίνουμε. Αλλά δεν μπορούμε να διακρίνουμε εύκολα κάποιες πτυχές της νέας εποχής, έστω κι αν τις βιώνουμε.
Χωρίς να ξέρουμε πώς θα εξελιχθεί, είναι περίπου σίγουρο ότι κάποια χαρακτηριστικά της νέας εποχής δεν είναι καθόλου ευχάριστα.
(α) Οι πληγωμένες συμβάσεις
Ένα από τα χαρακτηριστικά της νέας εποχής είναι η «απελευθέρωση» πολιτικών και πολιτών από τις συμβάσεις. Δηλαδή, η τάση για κατάργηση όσων οικοδομήθηκαν σταδιακά, μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ως αρχές και κώδικες, σε όλους τους τομείς.
Το σαρωτικό ρεύμα της «αντισυμβατικότητας» παρασύρει στο πέρασμά του και σημαντικά τμήματα του κώδικα αξιών όπως είχαν οικοδομηθεί για δεκαετίες. Για παράδειγμα, μαζί με τον τεράστιο κλυδωνισμό των αρχών του διεθνούς εμπορίου με την οικονομική πολιτική Τραμπ, είχαμε και έχουμε ακόμη τον κλυδωνισμό των αρχών του διεθνούς δικαίου από τον Πούτιν, τον Νετανιάχου και τον ίδιο τον Τραμπ. Ακόμη και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο εσωτερικό των κοινωνιών.
Η «απελευθέρωση» από τις συμβάσεις αποκτά τη γοητεία της «επαναστατικότητας», μέσα από την άρνηση των αρχών του διεθνούς δικαίου, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ακόμη και της δημοκρατίας. Η οποία άρχισε να εκπίπτει στον πάτο του καταλόγου προτεραιοτήτων· όχι μόνο στο εσωτερικό των χωρών, αλλά και σε επίπεδο αντίληψης για το πώς λειτουργεί ο κόσμος.
Ένα κλασικό παράδειγμα είναι η απαγωγή Μαδούρο. Από τις ίδιες τις ΗΠΑ του Τραμπ, ως αιτιολόγηση της απαγωγής, δεν αναφέρθηκε πουθενά και σε κανένα στάδιο το ότι η απαγωγή έγινε επειδή πρόκειται για ένα διεφθαρμένο δικτάτορα! Μάλιστα, οι ΗΠΑ ανέθεσαν στην κυβέρνησή του να αναπροσαρμόσει την πολιτική της, ευθυγραμμιζόμενη με τα συμφέροντα των ΗΠΑ. Βασικός στόχος είναι τα πετρέλαια, και αυτό δεν το έκρυψε η Ουάσιγκτον. Μάλιστα, όχι τόσο για να τα πάρουν οι ίδιες οι ΗΠΑ, αλλά κυρίως για να μην τα παίρνει κανένας άλλος – κυρίως η Κίνα. Η αποκατάσταση της δημοκρατίας στη Βενεζουέλα δεν ενδιαφέρει κανέναν άλλο εκτός από τους πολίτες της!
(β) Το άρωμα του διακανονισμού
Στη συνάντησή τους στην Αλάσκα τον περασμένο Αύγουστο, Τραμπ και Πούτιν έκαναν έναν διακανονισμό οιονεί «σφαιρών επιρροής». Από το μέχρι στιγμής αποτέλεσμα μπορούμε να υποθέσουμε ότι ο Τραμπ δεσμεύτηκε για ευνοϊκή μεταχείριση της Ρωσίας στο Ουκρανικό και σε μια σειρά από άλλες πολιτικές στην Ασία. Με αντάλλαγμα τη σχετική ανοχή της Ρωσίας σε πολιτικές της Ουάσιγκτον στη Λατινική Αμερική και στη Γροιλανδία. Δηλώνεται μάλιστα από τις ΗΠΑ ότι το Δόγμα Μονρό, με τις αναπροσαρμογές του (δηλαδή έλεγχος του δυτικού ημισφαιρίου), καθίσταται προτεραιότητα.
Βασικός στόχος των ΗΠΑ είναι ο περιορισμός της επιρροής της Κίνας, μέσα και από μια συναντίληψη με τη Ρωσία. Την τελευταία τη θεωρεί πολύ χρήσιμη και για να πιέζει την Ευρωπαϊκή Ένωση, προκειμένου η ΕΕ να δεχτεί ευνοϊκούς για τις ΗΠΑ εμπορικούς και οικονομικούς διακανονισμούς.
Εδώ ερχόμαστε και στον δεύτερο όρο-κλειδί (δίπλα στην τάση κατάργησης των συμβάσεων): Διακανονισμός! Στη νέα εποχή όλα δείχνουν ότι μετακινούμαστε από τη λογική της επίλυσης προβλημάτων στη λογική των διακανονισμών διαχείρισης των προβλημάτων.
Για παράδειγμα, σε προηγούμενες δεκαετίες ο στόχος ήταν η διασφάλιση της σταθερότητας στην Εγγύς Ανατολή, μέσα από την επίλυση του Παλαιστινιακού (λογική των δύο κρατών), του Συριακού κ.λπ. Σήμερα στη Γάζα και στη Δυτική Όχθη δεν υπάρχει λύση, έχει επιβληθεί ένας διακανονισμός. Στη Συρία δεν υπάρχει λύση, υπάρχει διακανονισμός συμβίωσης των διάφορων δυνάμεων. Το ίδιο επιδιώκεται και στον Λίβανο. Και πολύ πιθανόν το ίδιο να γίνει και στην Ουκρανία. Επειδή είναι δύσκολο για οποιονδήποτε Ουκρανό να υπογράψει παράδοση του 20% του εδάφους της χώρας, θα δοθεί έμφαση στο πλαίσιο ασφάλειας που θα ισχύσει μετά την επιδιωκόμενη εκεχειρία, με το εδαφικό να μένει ίσως σε ένα πλαίσιο εποικοδομητικής ασάφειας. Μέχρι νεωτέρας…
Γιατί μας αφορά
Και τα δύο χαρακτηριστικά της νέας εποχής μάς αφορούν άμεσα:
(α) Η τάση κατάργησης των συμβάσεων, που σημαίνει υποχώρηση του διεθνούς δικαίου, της δημοκρατίας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, αποδυναμώνει τη θέση μας στο Κυπριακό. Για μισό αιώνα αυτές οι αρχές υπήρξαν – παράλληλα με τα ποικίλα συμφέροντα – το βασικό μας όπλο για ενασχόληση της διεθνούς κοινότητας με το Κυπριακό και την αντιμετώπισή του ως ανοιχτό πρόβλημα. Με την τροπή που παίρνουν τα πράγματα, σε πολύ λίγα χρόνια η επίκληση αυτών των αρχών για προτροπή της διεθνούς κοινότητας να ασχοληθεί μαζί μας θα ακούγεται ως… απόκοσμη.
(β) Η ροπή προς τον χρηστικό διακανονισμό (αντί της επίλυσης) των προβλημάτων, κάλλιστα βρίσκει πεδίο και στο Κυπριακό. Πρόκειται για ένα ανοιχτό για 62 χρόνια ζήτημα. Το οποίο γεννά διαρκώς νέα προβλήματα. Μέσα από αυτό που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε κατάλοιπο ζητημάτων, δημιουργεί όλο και μεγαλύτερα προβλήματα στο τρίγωνο Ελλάδα-Τουρκία-Κύπρος. Τόσο που αυτά να πολλαπλασιάζονται διαρκώς και να τείνουν να γίνουν εκείνα το μεγαλύτερο πρόβλημα. Για παράδειγμα, πριν από 20 χρόνια το άλυτο Κυπριακό δεν ήταν σοβαρό εμπόδιο στους ενεργειακούς σχεδιασμούς ΗΠΑ και ΕΕ (φυσικό αέριο, διασύνδεση Ασίας-Ευρώπης κ.λπ.). Σήμερα είναι! Αυτό το διαρκώς ογκούμενο κατάλοιπο ζητημάτων προσδίδει χαρακτήρα επείγοντος. όχι στη λύση του Κυπριακού αλλά στη διευθέτηση των εμποδίων που αυτό δημιουργεί. Στην προκειμένη περίπτωση του ενεργειακού: Δηλαδή, στην εξεύρεση ενός modus vivendi για ομαλή υλοποίηση των διεθνών ενεργειακών σχεδιασμών με άλυτο το Κυπριακό.
Το κερασάκι
Όλα αυτά συμβαίνουν την ώρα που μια σειρά από παράγοντες δεν ευνοούν το σύνολο της ελληνοκυπριακής πολιτικής ηγεσίας να αναλάβει πρωτοβουλίες, ώστε να επανασυνδεθεί το κατάλοιπο των ζητημάτων με την ανάγκη επίλυσης του Κυπριακού (π.χ. θετική ατζέντα στις ευρωτουρκικές σχέσεις):
1 Είναι αμφίβολο αν οι ηγεσίες των κομμάτων συμβουλεύονται διεθνολόγους και άλλους επιστήμονες, προκειμένου να τους βοηθήσουν να διαβάσουν σωστά το νέο σκηνικό που διαμορφώνεται με ταχείς ρυθμούς. Η θρησκευτική προσήλωση στα ερμηνευτικά όπλα που έχει κάθε παράταξη είναι ένα εμπόδιο – όχι το μόνο.
2 Οι επικείμενες βουλευτικές εκλογές δεν αφήνουν πολύ χώρο για αναλύσεις, περίσκεψη, και σχεδιασμούς σε επίπεδο μακρόπνοης πολιτικής. Εξάλλου, όταν η κοινωνία σου δίνει μηνύματα ότι χάνεις ψήφους από το ΕΛΑΜ και τον Φειδία, όλα τα άλλα είναι «ψιλά γράμματα».
3 Έχει ξεκινήσει πρόωρα μια προεδρολογία, συνδεδεμένη και με τα αποτελέσματα των βουλευτικών. Από τα περισσότερα ονόματα που πάνε κι έρχονται ως πιθανοί υποψήφιοι, αντιλαμβάνεται κανείς εύκολα ότι το κριτήριο της εκλεξιμότητας είναι το απόλυτα κυρίαρχο. Οι θέσεις του Χ ή του Ψ στο Κυπριακό είναι τριτεύουσας σημασίας.
Μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο, δικαιούται άραγε κάποιος να ελπίζει στο κάτι παραπάνω στο Κυπριακό, πριν τα δεδομένα γίνουν ανελαστικά; Νομίζω με μεγάλη δυσκολία…
Το Καλάθι
…με τα αμοντάριστα πλάνα (1): Γίνεται λόγος για τη σοβαρή πιθανότητα ύπαρξης μιας «νέας συμφωνίας της Γιάλτας» μεταξύ Τραμπ και Πούτιν. Για την Ιστορία, λίγα είναι γνωστά για τις αποφάσεις μοιράσματος του κόσμου σε σφαίρες επιρροής που λήφθηκαν στη Διάσκεψη της Γιάλτας (Φεβρουάριος 1945) [προσοχή, το σχετικό λήμμα της Βικιπέδια είναι μονομερές και ατεκμηρίωτο – το αναφέρει η ίδια η Βικιπέδια – προτιμήστε επιστημονική βιβλιογραφία]. Περισσότερα ξέρουμε για τη Συμφωνία της Μόσχας (ή Συμφωνία των Ποσοστών) μεταξύ Τσώρτσιλ και Στάλιν (Οκτώβριος 1944). Εκεί έγινε σαφές μοίρασμα, κυρίως της Ανατολικής Ευρώπης και των Βαλκανίων, το οποίο πιθανότατα επισφραγίστηκε στη Γιάλτα.
• …με τα αμοντάριστα πλάνα (2): Ήταν σοβαρή η σκέψη αυτό το άρθρο να ασχοληθεί με το γνωστό βίντεο της ντροπής. Επικράτησε όμως άλλη επιλογή. Επειδή (α) τι άλλο να πεις για τα αυταπόδεικτα, (β) τα πάντα έχουν λεχθεί από την Πέμπτη και μετά, (γ) τα κόμματα ανέδειξαν το θέμα στις σωστές του διαστάσεις, μαζί με την πλειονότητα των ΜΜΕ. Θα πρόσθετα ακόμη και το εξής: Κάποια πράγματα είναι από μόνα τους τόσο θλιβερά που, όσο και να ξέραμε όλοι ότι συμβαίνουν, η πιστοποίησή τους μετατρέπει τη διάθεση να μιλήσεις σε μελαγχολία σιωπής…
• …με τα αμοντάριστα πλάνα (3): Ζούμε στην εποχή του θράσους, έτσι κι αλλιώς. Από την άλλη, κάποιοι κυβερνητικοί αξιωματούχοι κολοκύνθισαν μεν το θέμα του βίντεο, αλλά έδειξαν και μια στοιχειώδη συστολή. Με εξαίρεση τον διευθυντή του γραφείου Τύπου του Προέδρου. Προσβλητική και επιθετική συμπεριφορά. Η διαχρονική ανάθεση σε αυτόν να κάνει τη «βρώμικη δουλειά» κατάντησε εκνευριστική. Δεν έχει και κανέναν άλλον «πρόθυμο» το σύστημα;…