«Σημασία δεν έχει τι λέμε, αλλά τι καταλαβαίνει ο άλλος»

Ο τρόπος με τον οποίο μιλάμε για ρόλους, θέσεις εργασίας ή ευκαιρίες εξέλιξης μπορεί είτε να αναπαράγει είτε να καταρρίψει στερεότυπα. Οι εικόνες, τα χρώματα, τα εικονίδια και τα βίντεο μεταφέρουν ισχυρά μηνύματα
Του
Κωνσταντίνου Ζαχαρίου
Το ζήτημα της έμφυλης ισότητας στον τομέα των μεταφορών και ο ρόλος της επικοινωνίας στη γεφύρωση του χάσματος συχνά περνούν απαρατήρητα. Κι όμως, πρόκειται για θέμα που επηρεάζει άμεσα την αποδοτικότητα, την καινοτομία και τη βιωσιμότητα του κλάδου.
Σύμφωνα με άρθρο που δημοσιεύτηκε στην ιστοσελίδα της Γενικής Διεύθυνσης Μεταφορών της Κομισιόν από την πρέσβειρα της καμπάνιας #DiversityInTransport, Lucía Mejía Dorantes, ο χώρος των μεταφορών παραμένει ανδροκρατούμενος, με τις γυναίκες να αποτελούν μόλις το 22% του εργατικού δυναμικού στην Ευρώπη. Μάλιστα, πίσω από αυτό το ποσοστό κρύβονται ακόμη βαθύτερες ανισότητες: Οι γυναίκες συγκεντρώνονται κυρίως σε θέσεις διοικητικής υποστήριξης, ανθρώπινου δυναμικού και καθαριότητας, ενώ οι άνδρες κυριαρχούν στις τεχνικές και επιχειρησιακές θέσεις –από οδηγούς και μηχανικούς έως τεχνικούς πεδίου. Ακόμη και σε τμήματα με υψηλή γυναικεία συμμετοχή, οι ηγετικές θέσεις εξακολουθούν να καταλαμβάνονται κατά κύριο λόγο από άνδρες.
Η Dorantes υπογραμμίζει ότι αυτή η εικόνα δεν αφορά μόνο την ισότητα, αλλά πλήττει την ίδια την αποδοτικότητα των οργανισμών. «Έρευνες δείχνουν ότι οι ποικιλόμορφες ομάδες είναι πιο δημιουργικές και πετυχαίνουν καλύτερα αποτελέσματα», αναφέρει, σημειώνοντας ότι οι εταιρείες που επενδύουν στη διαφορετικότητα και την ένταξη είναι πιο ανθεκτικές, καινοτόμες και ανταγωνιστικές.
Η δύναμη της στρατηγικής επικοινωνίας
Ένα από τα βασικά μηνύματα της καμπάνιας #DiversityInTransport είναι ότι η επικοινωνία δεν είναι απλώς βοηθητικό εργαλείο, αλλά καταλύτης αλλαγής. Η στρατηγική επικοινωνία μπορεί να προσελκύσει και να διατηρήσει ταλέντα, να αλλάξει την κουλτούρα ενός οργανισμού και να ενισχύσει την εμπιστοσύνη του κοινού.
Η Dorantes εξηγεί ότι η επικοινωνία είναι μια διαδραστική διαδικασία, στην οποία το νόημα συνδιαμορφώνεται από τον πομπό και τον δέκτη, πάντα μέσα σε συγκεκριμένο πλαίσιο. «Σημασία δεν έχει τι λέμε, αλλά τι καταλαβαίνει ο άλλος», τονίζει, επισημαίνοντας ότι ο τρόπος με τον οποίο μιλάμε για ρόλους, θέσεις εργασίας ή ευκαιρίες εξέλιξης μπορεί είτε να αναπαράγει είτε να καταρρίψει στερεότυπα.
Η γλώσσα ως καθρέφτης της κοινωνίας
Η γλώσσα, σημειώνει η πρέσβειρα, είναι καθρέφτης των κοινωνικών αξιών και ρόλων. Η Συμβουλευτική Επιτροπή του Συμβουλίου της Ευρώπης ορίζει τη «γλωσσική ένταξη φύλου» ως χρήση γλώσσας που δεν αποκλείει κανένα φύλο ή ταυτότητα φύλου και δεν διαιωνίζει τον σεξισμό.
Η πρόκληση είναι ιδιαίτερα έντονη σε γλώσσες με ισχυρά έμφυλες γραμματικές δομές, όπως τα ελληνικά. Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια αναπτύσσονται οδηγοί και εργαλεία που προτείνουν πρακτικές λύσεις για την αποφυγή αποκλειστικών διατυπώσεων και στερεοτύπων, ενθαρρύνοντας την ισότιμη αναφορά σε όλες τις ταυτότητες φύλου.
Οδηγός για ίση προβολή φύλων
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υιοθετεί τον ορισμό του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου για την Ισότητα των Φύλων (EIGE), σύμφωνα με τον οποίο έμφυλα ευαίσθητη επικοινωνία σημαίνει χρήση γλώσσας και οπτικών μέσων που αναγνωρίζουν και προβάλλουν όλα τα φύλα με ίση αξιοπρέπεια και ορατότητα.
Τα τρία θεμελιώδη στοιχεία είναι:
• Αναγνώριση και αμφισβήτηση στερεοτύπων
• Συμπερίληψη όλων των φύλων και αποφυγή αορατότητας
• Σεβασμός και αποφυγή υποτίμησης ή γελοιοποίησης οποιασδήποτε ομάδας.
Η Κομισιόν καλεί τους οργανισμούς να επανεξετάσουν όχι μόνο τα μηνύματά τους, αλλά και τα οπτικά τους υλικά. Οι εικόνες, τα χρώματα, τα εικονίδια και τα βίντεο μεταφέρουν εξίσου ισχυρά μηνύματα:
• Να παρουσιάζονται γυναίκες σε τεχνικούς ρόλους
• Να αποφεύγεται η στερεοτυπική κωδικοποίηση με ροζ και μπλε
• Να επιλέγονται φωτογραφίες που αντικατοπτρίζουν την πραγματική πολυμορφία φύλων, ηλικιών και πολιτισμικών υποβάθρων.
Κάθε λέξη μετρά για την αλλαγή
«Η έμφυλα ευαίσθητη επικοινωνία δεν είναι άσκηση πολιτικής ορθότητας», υπογραμμίζει η Dorantes. «Είναι εργαλείο για να χτίσουμε κουλτούρα ισότητας, σεβασμού και ανήκειν». Κάθε λέξη, εικόνα ή χειρονομία –από ένα δελτίο Τύπου έως μια καμπάνια πρόσληψης– συμβάλλει στο ποιος νιώθει ότι ανήκει, ποιος έχει φωνή και ποιος μπορεί να ηγηθεί.
Με απλά λόγια, η Κομισιόν στέλνει ξεκάθαρο μήνυμα: Η μετάβαση σε έναν δίκαιο, βιώσιμο και ανθρώπινο τομέα μεταφορών ξεκινά από τις ίδιες τις λέξεις και τις εικόνες που χρησιμοποιούμε.
Οι προκλήσεις της έμφυλης γλώσσας στα ελληνικά
Για την Κύπρο το ζήτημα έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς τα ελληνικά χαρακτηρίζονται από έντονα έμφυλες γραμματικές δομές, γεγονός που καθιστά δύσκολη την πλήρη ουδετεροποίηση της γλώσσας.
- Τρία γραμματικά γένη: Η ελληνική γλώσσα διαθέτει τρία διακριτά γένη –αρσενικό, θηλυκό και ουδέτερο (ο δάσκαλος, η δασκάλα, το παιδί). Η υποχρεωτική αυτή σήμανση γένους καθιστά δύσκολη τη χρήση «ουδέτερης» ή «μη-έμφυλης» γλώσσας, καθώς η επιλογή γένους είναι αναπόφευκτη.
- Έμφυλες επαγγελματικές ονομασίες: Πολλές επαγγελματικές ή κοινωνικές ιδιότητες εκφέρονται σε δύο τύπους, έναν αρσενικό και έναν θηλυκό (ο διευθυντής – η διευθύντρια). Αυτό δημιουργεί ζήτημα ορατότητας: Η φράση «οι μηχανικοί της εταιρείας» περιλαμβάνει θεωρητικά και γυναίκες, αλλά παραπέμπει ακουστικά σε ανδρική ομάδα.
- Ανδρικό ως «ουδέτερο»: Στα ελληνικά, το αρσενικό χρησιμοποιείται παραδοσιακά ως γενικό για να καλύψει μεικτές ομάδες (οι μαθητές = αγόρια + κορίτσια). Όμως αυτή η πρακτική θεωρείται ότι καθιστά αόρατο το γυναικείο φύλο, ακόμη κι όταν οι γυναίκες αποτελούν την πλειοψηφία.
- Συμφραζόμενα που ενισχύουν στερεότυπα: Η επιλογή γένους μπορεί να ενισχύσει στερεότυπα (ο νοσοκόμος, η νοσοκόμα). Παράλληλα, η απουσία καθιερωμένων θηλυκών τύπων για ανώτερες θέσεις (πρόεδρος αντί προεδρίνα) δυσκολεύει τη φυσική χρήση ισότιμης γλώσσας.
- Μορφολογική πολυπλοκότητα: Η πλούσια κλίση των λέξεων ως προς το γένος αυξάνει την πολυπλοκότητα σε σύγκριση με γλώσσες όπως τα αγγλικά, που δεν διαθέτουν έμφυλα άρθρα ή επίθετα. Έτσι, η «ουδέτερη» διατύπωση στα ελληνικά απαιτεί δημιουργικές λύσεις:
-Χρήση περιφράσεων (άτομα που εργάζονται στις μεταφορές αντί εργαζόμενοι)
-Διπλή αναφορά (οι εργαζόμενοι και οι εργαζόμενες)
-Χρήση συμβόλων ή παρενθέσεων (εργαζόμεν@).