«Πρόκληση: Η οικοδόμηση κοινού εδάφους μέσα από τον διάλογο των ηγετών» - Άρθρο της Μαρία Ανχελα Ολγκίν

Σχεδόν πριν από έναν χρόνο στη Γενεύη, τον Μάρτιο του 2025, αμφότερες οι πλευρές διαβεβαίωσαν στον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ ότι θα δεσμευτούν σε μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης, για τα οποία όμως δεν έχουν δείξει ακόμη σημαντική πρόοδο.
Στην τελευταία μας συνάντηση, στις 17 Ιανουαρίου 2026, έφερα κοντά τον Ελληνοκύπριο και τον Τουρκοκύπριο ηγέτη για μια απευθείας συνομιλία, όχι προσδωκόντας συγκεκριμένα αποτελέσματα, αλλά επιδιώκοντας μάλλον να διερευνήσω τους δρόμους που πρέπει να παραμείνουν ανοιχτοί εάν πρόκειται να ξεκινήσουν διαπραγματεύσεις μεσοπρόθεσμα. Κατά τη διάρκεια αυτής της συνάντησης, ο κ. Χριστοδουλίδης και ο κ. Ερχιουρμάν άκουσαν ο ένας τον άλλον· έκαστος εξήγησε τι ήλπιζε και πώς έβλεπε την πορεία προς τις ουσιαστικές διαπραγματεύσεις. Υπήρξε ειλικρίνεια και, πιστεύω, η αρχή μιας σχέσης βασισμένης στην προσωπική εμπιστοσύνη μεταξύ τους, ένα απαραίτητο στοιχείο σε κάθε διαπραγμάτευση.
Σε μια διένεξη που διαρκεί περισσότερο από μισό αιώνα, με πολλές αποτυχημένες προσπάθειες διαπραγμάτευσης και συμφιλίωσης, οι ηγέτες πρέπει να είναι προσεκτικοί ώστε να μην υποβάλουν τις κοινωνίες τους σε νέες απογοητεύσεις, οι οποίες θα οδηγούσαν σε πολλά ακόμη χρόνια αδράνειας.
Η φετινή χρονιά, ειδικότερα, ξεκινά με έντονη δραστηριότητα στο νησί. Στο νότο, η Κυπριακή Δημοκρατία έχει αναλάβει την Προεδρία του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ), γεγονός που θα κρατήσει την κυβέρνηση πολύ απασχολημένη με τον συντονισμό των διαφόρων θεμάτων και συναντήσεων που διεξάγονται τακτικά στην ΕΕ. Επίσης, επίκεινται βουλευτικές εκλογές τον Μάιο, δημιουργώντας μια πολιτική συγκυρία που καταλήγει να περιορίζει τη δυνατότητα σημαντικών αλλαγών. Στο βορρά, η έλευση ενός νέου ηγέτη με διαφορετικό όραμα, ο οποίος πρέπει να συντονίσει τόσο την εσωτερική ομάδα που είναι υπεύθυνη για τη διακυβέρνηση όσο και την ισχυρή σχέση του με την Τουρκία, διαχειριζόμενος θέσεις και προτεραιότητες, καθιστά επίσης τους επόμενους μήνες μια περίπλοκη περίοδο για την επίτευξη μεγάλων αλλαγών στη διαδικασία του διαλόγου.
Η ενασχόληση με παρατεταμένες διενέξεις με οποιαδήποτε πιθανότητα επιτυχίας απαιτεί λεπτή προετοιμασία και εκτεταμένη προκαταρκτική εργασία. Αυτό συμβάλλει στην ωρίμανση των συνθηκών και στη διαμόρφωση των οραμάτων για το μέλλον, ούτως ώστε η κάθε πλευρά να δύναται να κατανοήσει τη θέση της άλλης, τα συμφέροντα προτεραιότητάς της, τους φόβους και τις ανάγκες της. Αυτό ακριβώς ξεκίνησε στην τελευταία συνάντηση μεταξύ των δύο ηγετών και είναι αυτό που θα προσδώσει στη διαδικασία περισσότερες πιθανότητες προόδου.
Κατά τη διάρκεια αυτής της κοινής συνάντησης, αναδύθηκε η ιδέα ότι οι δύο πλευρές θα μπορούσαν να μιλήσουν απευθείας μεταξύ τους, χωρίς τον ΟΗΕ ως μεσολαβητή. Αυτό αποτελεί από μόνο του ένα σημαντικό βήμα προόδου. Κάθε πλευρά οφείλει να κατανοήσει καλύτερα την άλλη, ώστε να μπορούν να λάβουν αποφάσεις στις οποίες και οι δύο θα συμβάλλουν σε αμοιβαία επωφελείς λύσεις. Η δυναμική της απλής άσκησης πίεσης και της επίρριψης ευθυνών στην άλλη πλευρά, ή σε έναν τρίτο, για την έλλειψη προόδου, σαφώς δεν εξυπηρετεί κανέναν.
Τους επόμενους μήνες, θα είναι η στιγμή να οικοδομηθεί ένα διαφορετικό μοντέλο αλληλεπίδρασης, στο οποίο οι αποφάσεις θα βοηθούν στην επίδειξη ειλικρινούς ενδιαφέροντος για την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων, ούτως ώστε και οι δύο κοινότητες να μπορούν να διαπιστώσουν ότι οι ηγέτες τους είναι πρόθυμοι να αλλάξουν το υφιστάμενο καθεστώς (status quo) προς όφελος όλων.
Οι ηγέτες χρειάζονται χρόνο για την ωρίμανση των ιδεών και για την εξέλιξη των αντίστοιχων εσωτερικών τους διαδικασιών. Από τη μία πλευρά, υπάρχουν οι βουλευτικές εκλογές και η προεδρία του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης και από την άλλη την εδραίωση της νέας ηγεσίας, με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Αμφότεροι οι ηγέτες πρέπει να συνεχίσουν να συναντώνται για τη λήψη μικρών κοινών αποφάσεων και για τη διερεύνηση ιδεών και βιώσιμων οδών, ώστε να επανεκκινήσει μια πιο επίσημη διαπραγματευτική διαδικασία με τον βέλτιστο δυνατό τρόπο, αρχής γενομένης από τον Ιούλιο.
Τους επόμενους μήνες, προτίθεμαι να συνεχίσω να προωθώ την προσέγγιση μεταξύ ομάδων-κλειδιών και από τις δύο κοινότητες, ώστε να να συναντώνται, να μοιράζονται τα οράματα και τους φόβους τους και να ανταλλάσσουν ιδέες για το πώς μπορούν να ζήσουν καλύτερα μαζί στο νησί. Αυτό πράξαμε με την Τεχνική Επιτροπή για τη Νεολαία κατά τη διάρκεια μιας συνάντησης (retreat) που πραγματοποιήθηκε τον περασμένο Δεκέμβριο στο Αμμάν και με μια ομάδα εξεχόντων Τουρκοκύπριων και Ελληνοκύπριων ακαδημαϊκών στην Πάφο πριν από λίγες εβδομάδες. Την επόμενη εβδομάδα, θα φέρουμε κοντά τους Συμπροέδρους των Τεχνικών Επιτροπών στο Λονδίνο. Ευελπιστώ ότι θα μπορέσουμε να διοργανώσουμε περισσότερες τέτοιου είδους συναντήσεις στο μέλλον. Είναι ενθαρρυντικό να διαπιστώνουμε ότι αυτές οι συναντήσεις παράγουν όχι μόνο ιδέες για ένα κοινό όραμα για το νησί, αλλά και μοχλούς κοινωνικής ενεργοποίησης, οι οποίοι με τη σειρά τους δημιουργούν περισσότερες πιθανότητες για την επιδίωξη εποικοδομητικής αλλαγής βασισμένης σε μια κοινή προσπάθεια.
Θα επιστρέψω στο νησί σε λίγους μήνες, όταν δω ότι μπορώ να συμβάλω σε ένα συγκεκριμένο βήμα προόδου και οι ηγέτες κρίνουν ότι η παρουσία του των Ηνωμένων Εθνών είναι χρήσιμη για τη διευκόλυνση της λήψης αποφάσεων. Θα έρθει η στιγμή για τη λήψη συγκεκριμένων μέτρων που θα επιτρέψουν και στις δύο πλευρές να εισέλθουν σε ένα νέο στάδιο διαπραγματεύσεων. Όπως σε όλες τις περίπλοκες διαδικασίες, η εκτενέστερη προετοιμασία συνεπάγεται μεγαλύτερες πιθανότητες επίτευξης θετικών και διαρκών αποτελεσμάτων στο τελικό στάδιο. Αυτή είναι η άμεση πρόκληση.
*Προσωπική Απεσταλμένη του ΓΓ ΟΗΕ για το Κυπριακό