Προσβλητικός λόγος, θεσμική ευθύνη

Της
Μπισάν Ιμπραχήμ
Στην πολιτική οι λέξεις δεν είναι ποτέ αθώες. Δεν αποκαλύπτουν μόνο προθέσεις, αλλά και αντιλήψεις, αξίες, όρια. Όταν ένας ευρωβουλευτής επιλέγει να χαρακτηρίσει άτομα με νοητική αναπηρία ως «πελλούς», το πρόβλημα δεν εξαντλείται στη λέξη που ειπώθηκε «άθελά του». Αγγίζει τον τρόπο με τον οποίο ο δημόσιος λόγος μετατρέπεται σε εργαλείο απαξίωσης, κανονικοποιώντας το στιγματισμό και τη χλεύη απέναντι σε ευάλωτες κοινωνικές ομάδες.
Η δήλωση του Φειδία Παναγιώτου προκάλεσε κύμα αντιδράσεων από θεσμούς, επιστημονικούς φορείς και νέους ανθρώπους, οι οποίοι δεν στάθηκαν μόνο στην προσβολή, αλλά και στο μήνυμα που αυτή εκπέμπει: ότι η πολιτική μπορεί να λειτουργεί χωρίς όρια, χωρίς ενσυναίσθηση και χωρίς στοιχειώδη σεβασμό. Παρά τη μεταγενέστερη απολογία του ευρωβουλευτή, το ερώτημα που τίθεται παραμένει βαθύτερο και πιο ανησυχητικό: πρόκειται για ένα μεμονωμένο λεκτικό ολίσθημα ή για σύμπτωμα μιας πολιτικής κουλτούρας που ανταμείβει την πρόκληση και την επιπολαιότητα;
Θεσμική καταδίκη και προσφυγή στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο
Η αντίδραση απέναντι στις δηλώσεις του Φειδία Παναγιώτου δεν περιορίστηκε σε επίπεδο κοινωνικής αγανάκτησης ή διαδικτυακής κατακραυγής. Αντίθετα, έλαβε άμεσα θεσμικά χαρακτηριστικά, με την Κυπριακή Παραολυμπιακή Επιτροπή να προχωρά σε καταγγελία του περιστατικού και να ανακοινώνει την αποστολή ενημερωτικής επιστολής προς το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η κίνηση αυτή υπογραμμίζει ότι το ζήτημα δεν αφορά απλώς ένα ατυχές σχόλιο, αλλά τον τρόπο με τον οποίο ένας ευρωβουλευτής αντιλαμβάνεται και εκφράζει δημόσια ζητήματα αναπηρίας.
Μιλώντας στην εκπομπή «Ραδιοφωνική Πυξίδα» του ΑΣΤΡΑ, ο πρόεδρος της Κυπριακής Παραολυμπιακής Επιτροπής Ανδρέας Γεωργίου χαρακτήρισε την αναφορά του κ. Παναγιώτου «απαράδεκτη», εκφράζοντας την ελπίδα ότι οι αρμόδιες ευρωπαϊκές Αρχές θα αντιδράσουν άμεσα. Όπως ανέφερε, το εκτελεστικό συμβούλιο της Επιτροπής ζήτησε από τον ευρωβουλευτή να απολογηθεί δημόσια, και κυρίως απέναντι στους Παραολυμπιακούς αθλητές και τις οικογένειές τους, κάτι που, όπως σημείωσε, δεν έγινε στο χρόνο που θα έπρεπε.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε και στη στάση που επέδειξε ο κ. Παναγιώτου κατά τη διάρκεια του επίμαχου podcast, με τον κ. Γεωργίου να κάνει λόγο για συμπεριφορά που δεν συνάδει με το σεβασμό που οφείλει να αποδίδεται σε άτομα με αναπηρία και στον παραολυμπιακό αθλητισμό. Όπως υπογράμμισε, οι αναπηρίες (σωματικές, οπτικές ή νοητικές) δεν αφαιρούν από κανέναν το δικαίωμα στην άθληση, την αξιοπρέπεια και την ισότιμη κοινωνική αναγνώριση, καταλήγοντας ότι η κοινωνία οφείλει να αντιστέκεται σε τέτοιου είδους συμπεριφορές.
«Δεν είναι άγνοια, είναι αξιακό έλλειμμα»
Σαφώς πιο αιχμηρή και πολιτικά φορτισμένη ήταν η παρέμβαση του Παγκύπριου Συλλόγου Ψυχολόγων, ο οποίος δεν περιορίστηκε σε μια τυπική καταδίκη, αλλά έθεσε ευθέως ζήτημα αξιών, αγωγής και πολιτικού ήθους. Ο Σύλλογος καταδίκασε απερίφραστα δημόσιες δηλώσεις που, όπως σημείωσε, στιγματίζουν συνανθρώπους μας που αντιμετωπίζουν προβλήματα ψυχικής υγείας, χαρακτηρίζοντας τις τοποθετήσεις του Φειδία Παναγιώτου «ενδεικτικό παράδειγμα απαξίωσης της ανθρώπινης υπόστασης».
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στο γεγονός ότι οι δηλώσεις αυτές προέρχονται από πρόσωπο που κατέχει κορυφαίο πολιτικό αξίωμα, γεγονός που, σύμφωνα με τον Σύλλογο, θα έπρεπε να ανησυχεί σοβαρά την κοινωνία. Όπως τονίζεται, τέτοιου είδους τοποθετήσεις δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως αθώα λεκτικά σφάλματα ή ως ατυχείς εκφράσεις της στιγμής, αλλά συνιστούν επικίνδυνη αναπαραγωγή στερεοτύπων και κοινωνικού στιγματισμού.
Καταρρίπτεται, μάλιστα, ρητά το επιχείρημα της άγνοιας ή της «διάθεσης για μάθηση», που συχνά επιστρατεύεται σε παρόμοιες περιπτώσεις. «Δεν είναι ζήτημα μάθησης ο σεβασμός στον άνθρωπο, είναι θέμα αγωγής και χαρακτήρα», σημειώνει ο Σύλλογος, καταλήγοντας ότι ο κ. Παναγιώτου «ντρόπιασε το αξίωμα που κατέχει και τους ανθρώπους που τον εξέλεξαν». Η τοποθέτηση αυτή μετατοπίζει τη συζήτηση από το επίπεδο του λάθους στο επίπεδο της πολιτικής ευθύνης και της προσωπικής στάσης ζωής.
«Απομακρύνει τη νεολαία από την πολιτική»
Ιδιαίτερα αποκαλυπτικές για τον κοινωνικό αντίκτυπο των δηλώσεων του Φειδία Παναγιώτου είναι οι τοποθετήσεις φοιτητών του Πανεπιστημίου Κύπρου, οι οποίοι δεν περιορίζονται στην καταδίκη ενός προσβλητικού χαρακτηρισμού, αλλά θέτουν ευρύτερα ζητήματα πολιτικής ευθύνης, ποιότητας του δημόσιου λόγου και σχέσης της νεολαίας με την πολιτική. Κοινός παρονομαστής στις απόψεις τους είναι ότι τέτοιες τοποθετήσεις ενισχύουν τον κοινωνικό στιγματισμό και καλλιεργούν μια κουλτούρα απαξίωσης που απομακρύνει τους νέους από τη συλλογική συμμετοχή.
Φοιτητής με πολιτική δραστηριοποίηση επισημαίνει ότι «η αναπηρία δεν μπορεί και δεν πρέπει να χρησιμοποιείται ως ύβρις ή αστείο», τονίζοντας πως όταν τέτοιες εκφράσεις προέρχονται από πρόσωπα με δημόσιο λόγο, «αναπαράγουν τον στιγματισμό και καλλιεργούν μια επικίνδυνη κουλτούρα απαξίωσης». Όπως σημειώνει, η εικόνα αυτή συνδέει την πολιτική με «χυδαιότητα και έλλειψη στοιχειώδους ανθρωπιάς», λειτουργώντας αποτρεπτικά για τη συμμετοχή της νεολαίας.
Αντίστοιχα, φοιτητές που δεν αυτοπροσδιορίζονται πολιτικά δηλώνουν κουρασμένοι από τέτοια περιστατικά. «Δεν ασχολούμαι ιδιαίτερα με την πολιτική, αλλά θεωρώ ότι τέτοιες δηλώσεις δεν είναι σωστές, ειδικά όταν αφορούν ευαίσθητες ομάδες», αναφέρει ένας εξ αυτών, προσθέτοντας ότι πολλοί νέοι «απομακρύνονται, γιατί βλέπουν την πολιτική περισσότερο σαν θέαμα παρά σαν κάτι σοβαρό».
Τέλος, άλλοι φοιτητές μετατοπίζουν την κριτική τους στο ευρύτερο μοντέλο πολιτικής επικοινωνίας που κυριαρχεί, σημειώνοντας ότι «η πρόκληση και η προσβολή φέρνουν περισσότερη δημοσιότητα από τον ουσιαστικό λόγο», με αποτέλεσμα η πολιτική να εμφανίζεται επιφανειακή και χωρίς αξίες στα μάτια της νεολαίας.
Πόσο αντέχει η πολιτική της «διαφορετικότητας» στην πράξη;
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσονται και οι τοποθετήσεις νέων που στήριξαν τον Φειδία Παναγιώτου στις ευρωεκλογές, εκφράζοντας σήμερα έντονο προβληματισμό. Φοιτητής που τον ψήφισε αναφέρει ότι αρχικά πίστεψε πως θα εξέφραζε τη δυσαρέσκεια της κοινωνίας και θα έφερνε κάτι διαφορετικό, ωστόσο «ακόμη και πριν από το συγκεκριμένο προσβλητικό σχόλιο» άρχισε να αντιλαμβάνεται ότι επρόκειτο για λανθασμένη επιλογή. Όπως σημειώνει, η στάση του ευρωβουλευτή σε σοβαρά ζητήματα «δείχνει έλλειψη πολιτικής ωριμότητας», τονίζοντας ότι σε μια περίοδο πολιτικής και οικονομικής κρίσης «δεν είναι εποχή για πειραματισμούς με τις πολιτικές μας επιλογές».
Προσβλητικός λόγος, θεσμική ευθύνη
Το σχόλιο του Φειδία Παναγιώτου για τα άτομα με αναπηρία, οι αντιδράσεις θεσμών και φοιτητών και η σύγκρουση με την κοινωνική πραγματικότητα
Ποια πραγματικότητα επιλέγουμε να μη βλέπουμε όταν μιλάμε για την αναπηρία;
Μια αόρατη πραγματικότητα
Πίσω από τις προσβλητικές λέξεις και τις δημόσιες αντιπαραθέσεις υπάρχει μια πραγματικότητα που συχνά παραμένει αόρατη. Δεν αποτυπώνεται σε ατάκες ή στιγμιότυπα, αλλά στις ζωές ανθρώπων που συμμετέχουν καθημερινά στην κοινωνία, διεκδικούν ισότιμη θέση και συναντούν εμπόδια που δεν προκύπτουν από την αναπηρία τους, αλλά από τις κοινωνικές και πολιτικές δομές.
Τα στοιχεία της Eurostat αποτυπώνουν καθαρά το μέγεθος αυτής της πραγματικότητας. Σχεδόν ένας στους τέσσερις ενήλικες στην ΕΕ ζει με κάποια μορφή αναπηρίας ή μακροχρόνιου περιορισμού. Πρόκειται για εκατομμύρια ανθρώπους που εργάζονται, σπουδάζουν, συμμετέχουν σε εθελοντικές δράσεις και, όπως δείχνει ο παραολυμπιακός αθλητισμός, διαπρέπουν.
Παράλληλα, τα δεδομένα καταρρίπτουν το στερεότυπο της κοινωνικής αδράνειας, αλλά καταγράφουν αυξημένα ποσοστά φτώχειας, κοινωνικού αποκλεισμού, περιορισμένη πρόσβαση στην εργασία και σοβαρά εμπόδια στην εκπαίδευση, ως αποτέλεσμα πολιτικών επιλογών και κοινωνικών ανισοτήτων που επιβαρύνουν δυσανάλογα την καθημερινότητα και τις ευκαιρίες συμμετοχής τους στην κοινωνία.