Ο Σωκράτης διαφέρει από την πλειονότητα των αρχαίων φιλοσόφων. Πριν από την εμφάνισή του, οι περισσότεροι φιλόσοφοι -με φωτεινή εξαίρεση τον Πυθαγόρα- δεν ενδιαφέρονταν για τη συμβίωση με μία σύζυγο ούτε, βέβαια, για τη δημιουργία οικογένειας. Αλλά και μετά τον Σωκράτη, το πρότυπο τόσο του Επικούρειου όσο και του Στωικού σοφού επέβαλλε την αποστασιοποίηση από τον έρωτα και τον γάμο. Ο σοφός είναι μόνος.
«Ο σοφότερος όλων των ανθρώπων» (σύμφωνα με το Μαντείο των Δελφών) ωστόσο χάραξε τον δικό του δρόμο. Δεν ενδιαφέρθηκε για ταξιδέψει και αναζήτησε τον εαυτό του. Έζησε στην πολυαγαπημένη του Αθήνα -που για τον ίδιο αποτελούσε το κέντρο του κόσμου- και όταν εκείνη του ζήτησε να πιει το κώνειο, ο Αθηναίος φιλόσοφος υπάκουσε με προθυμία, παρά το γεγονός ότι είχε οικογένεια. Γυναίκα και παιδιά. Στην πλατωνική Απολογία (34d) ο κατηγορούμενος Σωκράτης επαίρεται ότι δεν χρησιμοποιεί τα παιδιά του ως δικαιολογία για την αθώωσή του. Τα ονόματά τους δεν αναφέρονται. Ούτε όταν ο Αριστοτέλης στη Ρητορική (1390b) υποδεικνύει ως παραδείγματα παρακμής απογόνων καλών οικογενειών τους γιους του Σωκράτη, ανάμεσα στου Κίμωνα και στου Περικλή, παίρνουμε κάποια πληροφορία για τη ζωή τους, πέρα από το ότι κατάντησαν «ανόητοι και νωθροί». Αιώνες αργότερα, ο Διογένης Λαέρτιος (Βίοι, 2.5) προσφέρει γενναιόδωρα πληροφορίες από διαφορετικές πηγές για την οικογενειακή κατάσταση του Σωκράτη. Εκεί μαθαίνουμε ότι νυμφεύτηκε δύο γυναίκες, την Ξανθίππη και τη Μυρτώ, χωρίς μάλιστα να είμαστε βέβαιοι για τη σειρά με την οποία συνέβη ο γάμος. Καταγράφεται δε και η εκδοχή της ταυτόχρονης συμβίωσης, ως υπακοής στον αθηναϊκό νόμο που, λόγω λειψανδρίας, επέτρεπε στους έγγαμους πολίτες να γεννούν παιδιά με μη Αθηναίες.
Αν δεχτούμε ωστόσο και τον Ξενοφώντα ως αξιόπιστη πηγή για τον σωκρατικό βίο, θα είμαστε σε θέση να δούμε εν δράσει τον πατέρα Σωκράτη να νουθετεί τον πρωτότοκο γιο του, τον Λαμπροκλή. Ο συγγραφέας των Απομνημονευμάτων, Ξενοφώντας, αφιερώνει ολόκληρο κεφάλαιο στο περιστατικό, που ξεκινάει με τον Σωκράτη να αντιλαμβάνεται (Αἰσθόμενος) ότι ο Λαμπροκλής έχει μαλώσει με τη μητέρα του. Χωρίς δεύτερη κουβέντα, ο πατέρας συνδιαλέγεται μαζί του, όχι «για να τον γνωρίσει ώστε να μάθει κάτι» όπως συμβαίνει στους πλατωνικούς διαλόγους, αλλά για να του διδάξει την υπακοή στους γονείς.
Ο Ξενοφώντας παρουσιάζει έναν Σωκράτη διαφορετικό από εκείνον των πλατωνικών διαλόγων, ο οποίος αδιαφορεί για την αιτία του διαπληκτισμού μητέρας- γιου. Ο σεβασμός απέναντι στους γονείς είναι εκ των ων ουκ άνευ. Ο Λαμπροκλής, όμως αδημονεί να μοιραστεί τον λόγο, που δεν είναι άλλος από την αυστηρότητα της μητέρας του: «Κανείς δεν θα μπορούσε να την ανεχτεί», παραπονιέται. Αλλά ο Σωκράτης διαφωνεί. Το κύριο επιχείρημα έχει να κάνει με την αχαριστία. Είναι άδικο να μην επιστρέφεις τη χάρη που σου κάνει κάποιος και τα παιδιά είναι πιο ευεργετημένα από όλους τους ανθρώπους:
«Οι γονείς έφεραν τα παιδιά από την ανυπαρξία στη ζωή (ἐκ μὲν οὐκ ὄντων ἐποιήσαν εἶναι) για να δουν τόσο ωραία πράγματα και να έχουν μερίδιο στα αγαθά που παρέχουν οι θεοί. […] Και μην υποθέσεις βέβαια πως οι άνθρωποι τεκνοποιούν λόγω του ερωτικού πόθου, γιατί οι δρόμοι και τα σπίτια είναι γεμάτα από ανθρώπους έτοιμους να τους ανακουφίσουν από αυτόν. Εμείς είναι γνωστό ότι εξετάζουμε με ποιες γυναίκες θα κάναμε τα καλύτερα παιδιά. Με αυτές ερχόμαστε σε συνουσία και τεκνοποιούμε. […] Και δεν αρκεί οι γονείς να προσφέρουν μόνο τροφή στα παιδιά αλλά, όταν φαίνεται ότι είναι ικανά να μάθουν κάτι, οι γονείς τα διδάσκουν όσα θεωρούν αγαθά για τη ζωή, και, αν θεωρούν κάποιον άλλο ικανότερο να τα διδάξει, τα στέλνουν σε αυτόν, ξοδεύοντας χρήματα και κάνοντας τα πάντα ώστε τα παιδιά τους να γίνουν όσο το δυνατόν καλύτερα» Ξενοφών, Απομνημονεύματα 2.2
Ο ξενοφώντειος Σωκράτης δεν «ίπταται», ζει μέσα στον κόσμο, τον οποίο θέλει να κάνει καλύτερο με τις συμβουλές του: «Αν δεν μπορείς να υποφέρεις τέτοια μητέρα, δεν μπορείς να υποφέρεις ούτε τα αγαθά», αποφαίνεται. Η συμπεριφορά απέναντι στους γονείς δηλώνει χαρακτήρα και ο Σωκράτης είναι ο πλέον ειδικός στη διαμόρφωση μιας προσωπικότητας.
(Παρά λίγο θα προλάβαινε να γαλουχήσει και τα δικά του παιδιά -πέρα από τους μαθητές του. Όταν καταδικάστηκε σε θάνατο, και οι τρεις γιοι του ήταν ανήλικοι.)
*Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
Ο πατέρας Σωκράτης
Ο Σωκράτης, σε αντίθεση με τους περισσότερους αρχαίους φιλοσόφους, έδωσε μεγάλη σημασία στην οικογένεια και τη συμβίωση. Νυμφεύτηκε δύο γυναίκες, την Ξανθίππη και τη Μυρτώ, και είχε παιδιά, χωρίς να χρησιμοποιήσει την οικογένειά του ως δικαιολογία για να αποφύγει την καταδίκη του. Η στάση του αυτή διαφέρει από το πρότυπο του αποστασιοποιημένου σοφού που επικράτησε στους Επικούριους και Στωικούς. Ο Ξενοφώντας περιγράφει τον Σωκράτη να νουθετεί τον γιο του, Λαμπροκλή, για τη συμπεριφορά του προς τη μητέρα του, τονίζοντας τη σημασία του σεβασμού στους γονείς. Ο Σωκράτης, σύμφωνα με τον Ξενοφώντα, δίνει έμφαση στην υπακοή και την αχαριστία της μη αναγνώρισης της φροντίδας των γονέων. Οι πλατωνικοί διάλογοι, ωστόσο, δεν αναφέρουν λεπτομέρειες για την οικογενειακή ζωή του Σωκράτη, ενώ ο Αριστοτέλης αναφέρει τους γιους του ως παραδείγματα παρακμής. Ο Διογένης Λαέρτιος παρέχει περισσότερες πληροφορίες για τις δύο γυναίκες του Σωκράτη, χωρίς να είναι σαφής η σειρά των γάμων του. Η στάση του Σωκράτη απέναντι στην οικογένεια και η επιλογή του να μην χρησιμοποιήσει την οικογένειά του ως μέσο άμυνας κατά τη διάρκεια της δίκης του, υπογραμμίζουν την ατομική του ακεραιότητα και την προσήλωσή του στις αρχές του, ακόμη και σε προσωπικό επίπεδο.
