Οικονομία σε Αποσύνθεση

Όταν μιλάμε για «πλούτο», δεν εννοούμε απλώς χρήματα στην άκρη. Πλούτος είναι ό,τι έχουμε στην κατοχή μας (σπίτι, γη, επιχείρηση, προϊόντα) μείον ό,τι χρωστούμε. Εάν αυτά που έχουμε είναι σε αξία περισσότερα από αυτά που χρωστούμε τότε ο ισολογισμός μας είναι θετικός και υπάρχουν προοπτικές νέων επενδύσεων και δανεισμού. Σε μια υγιή οικονομία, τα δάνεια και οι επενδύσεις βοηθούν να δημιουργηθεί νέος πλούτος: νέα προϊόντα, δουλειές, υπηρεσίες, παραγωγή.
Όμως, σε πολλές χώρες, αυτό έχει αλλοιωθεί: αντί να δημιουργείται νέος πλούτος, διαπιστώνουμε συχνά μεταφορά πλούτου προς συγκεκριμένα συμφέροντα (πελατειακές σχέσεις, πολιτική επιρροή, «εξυπηρέτηση οικείων μας»). Επιπλέον, όταν οι τράπεζες δανείζουν με βασικό κριτήριο την εξασφάλιση (τι θα πάρουν πίσω αν κάτι πάει στραβά) και όχι την παραγωγικότητα του έργου και την ικανότητα αποπληρωμής του δανείου, δημιουργούνται φούσκες, κρίσεις και χρέη που εξαντλούν νοικοκυριά και επιχειρήσεις.
Το πρόβλημα ξεκινά όταν η οικονομία δουλεύει κυρίως σαν «οικονομία προσόδων»: όπου κάποιοι κερδίζουν σταθερά από υπάρχοντα περιουσιακά στοιχεία ή από προνομιακές θέσεις ισχύος (όπως από ακίνητα και χρηματοοικονομικές πράξεις), χωρίς να δημιουργείται αντίστοιχη πραγματική παραγωγή. Όταν οι τράπεζες δίνουν δάνεια κυρίως επειδή υπάρχει υποθήκη/εγγύηση, και όχι επειδή το σχέδιο είναι παραγωγικό και ο δανειολήπτης μπορεί να το αποπληρώσει, τότε τελικά γίνεται μεταφορά περιουσίας από τους πολλούς στους λίγους. Αυτό μεγαλώνει την ανισότητα, στραγγίζει τους πολίτες και μικρομεσαίους επιχειρηματίες από κεφάλαιο και «πνίγει» την πραγματική οικονομία. Το αποτέλεσμα; αντί για δημιουργία νέου πλούτου, έχουμε μεταφορά πλούτου από τους πολλούς στους λίγους, «στράγγισμα» της επιχειρηματικότητας και πίεση στα νοικοκυριά.
Έτσι χτίζεται μια «οικονομία προσόδων» ή εξασφαλισμένων εισοδημάτων (rentier economy) από υπάρχοντα περιουσιακά στοιχεία, κυρίως χρηματοοικονομικά, ασφάλειες και ακίνητα αντί από παραγωγή. Οι «ισχυροί» κυνηγούν απόδοση χωρίς ρίσκο, και το σύστημα τους τη δίνει, ενώ ο υπόλοιπος κόσμος φορτώνεται χρέος, ανασφάλεια και περιορισμένες ευκαιρίες.
Και εδώ μπαίνει η πολιτική ευθύνη: οι κυβερνώντες μιλούν για ανάπτυξη, αλλά ανέχονται ένα μοντέλο που τρέφεται από υποθήκες, φούσκες και ανισότητα. Αν δεν αλλάξει ο τρόπος που κατευθύνεται το χρήμα —προς παραγωγή, όχι προς αρπαγή—
θα συνεχίσουμε να βλέπουμε «ανάπτυξη» για λίγους και στασιμότητα για τους πολλούς. Η οικονομία, με απλά λόγια, είναι το πώς μια κοινωνία αποφασίζει τι θα παράγει, πώς και για ποιόν. Σε ένα υγιές σύστημα, στόχος είναι να δημιουργούμε νέο πλούτο: περισσότερα αγαθά, υπηρεσίες, δουλειές, καλύτερη ζωή. Όμως σήμερα σε πολλές «ανεπτυγμένες» χώρες, αυτό που κυριαρχεί είναι η μεταφορά πλούτου αντί η δημιουργία νέου για όλους.
Κεντρικό πρόβλημα είναι ότι τα δάνεια δίνονται συχνά όχι επειδή μια επένδυση είναι καλή και μπορεί να αποπληρώνεται, αλλά επειδή υπάρχει εξασφάλιση. Όταν αυτό γίνεται μαζικά, γεννά φούσκες και κρίσεις γιατί το χρέος που δεν υπηρετεί παραγωγή τελικά καταλήγει σε κατασχέσεις και μεταβίβαση περιουσίας. Οι τραπεζίτες «κοιμούνται την νύχτα, και το πρωί ξυπνούν πλουσιότεροι». Στην Κύπρο οι τράπεζες έχουν αποτύχει παταγωδώς να προσφέρουν αυτά που χρειάζεται η οικονομία και που είναι και ο πραγματικός λόγος ύπαρξης τους, δηλαδή να:
1. Μελετούν και να προσφέρουν παραγωγικά δάνεια αξιολογώντας την ικανότητα αποπληρωμής (και όχι βάσει υποθήκης!) και
2. Προσφέρουν ένα ανέξοδο και λειτουργικό σύστημα πληρωμών.
Αντιθέτως, το μόνο που κάνουν είναι να χρεώνουν με κάθε ευκαιρία και πράξη και να συνεχίζουν να προσφέρουν δάνεια ουσιαστικά μόνο βάσει υποθήκης και άλλων εξασφαλίσεων. Και το χειρότερο είναι ότι μπορούν να το κάνουν διότι έχουν γίνει ένα καρτέλ με τις ευλογίες της Κυβέρνησης και την ανοχή της Εποπτικής Αρχής όπου απορροφούν το αίμα των εγκλωβισμένων πελατών τους χρεώνοντας ανελέητα το κάθε τι. Μηνιαίες αποκοπές επειδή σου κάνουν την χάρη να ρισκάρουν τα λεφτά σου, χρεώσεις για μεταφορές χρημάτων από λογαριασμούς σε άλλη τράπεζα, ετήσιες χρεώσεις για έκδοση χρεωστικών και πιστωτικών καρτών (debit και credit cards), και πόσα άλλα τέτοια. Και όλα αυτά ενώ συνεχίζουν να δανείζουν μόνο βάση εξασφαλίσεων αντί να αξιολογούν, ως οφείλουν, την ικανότητα αποπληρωμής του δανειζόμενου. Και δεν φτάνουν όλα αυτά, οι πολιτικάντηδες μας που συμπεριφέρονται σαν υπάλληλοι των τραπεζών τους έστρωσαν κόκκινο χαλί για να αρπάξουν τα Ταμεία Γύπες (Funds) που τους έχουν μεταφέρει χωρίς δικαστική απόφαση εκτός τραπεζικού συστήματος τα υπέρ εξασφαλισμένα δάνεια των θυμάτων τους.
Όταν τα βρουν σκούρα οι τράπεζες, οι εκλεγμένοι υπάλληλοι τους στην πολιτική εξουσία τους βολεύουν σε βάρος του κόσμου και μας λένε ότι το κάνουν για το καλό μας, διότι τάχα «... χωρίς τράπεζες δεν υπάρχει οικονομία!». Και εδώ φαίνεται το
«σάπιο» της πολιτικής. Κάτω από ωραία συνθήματα, το σύστημα συχνά λειτουργεί ως Καπιταλισμός της διαπλοκής (Crony capitalism), μια μίξη οικονομικής ισχύος, διαπλοκής και ειδικών συμφερόντων που πιέζουν τους κανόνες προς όφελός τους. Οι πολιτικοί συχνά παριστάνουν ότι υπηρετούν «δεολογίες», αλλά στην πράξη συντηρούν ένα πλαίσιο που διευκολύνει τη μεταφορά πλούτου προς τους λίγους.
Υπάρχουν λύσεις, αλλά προϋπόθεση είναι η σύγκρουση με το κατεστημένο:
1. Διαχωρισμός τραπεζών από ασφάλειες/επενδύσεις.
2. Όρια στο μέγεθος τραπεζών (κανείς να μην είναι αναντικατάστατος «too big to fail»).
3. Αυστηρότεροι κανόνες για κατασχέσεις/ανακτήσεις και για το τι επιτρέπεται ως τραπεζική εξασφάλιση «recourse» καθώς επίσης στους υπερβολικούς όρους χρηματοδότησης που επιβάλλουν οι τράπεζες μέσω του δανειακού συμβολαίου.
4. Υψηλότερη κεφαλαιακή επάρκεια, πραγματική λογοδοσία και πιο δημοκρατικός έλεγχος και εποπτεία.
Όμως το ερώτημα δεν είναι αν γίνεται, αλλά αν πράγματι θέλουν οι Κυβερνώντες να το κάνουν ή αν θα συνεχίσουν να προστατεύουν ένα σύστημα που δουλεύει άψογα… μόνο για τους λίγους και σε βάρος της ευημερίας των πολλών.
Το συμπέρασμα είναι ότι εξυπηρετώντας την Πλουτοκρατία εντός και εκτός Κύπρου δεν φέρνει ευημερία για όλους και ούτε οικονομική ανάπτυξη. Η μεγαλύτερη αιτία στην πτώχευση του κόσμου στην Κύπρο είναι οι στρεβλώσεις κατά τα δέκα χρόνια διακυβέρνησης Αναστασιάδη και τα τρία του συνεχιστή του στην εξουσία, οι οποίες έχουν επιδράσει αρνητικά στην ομαλή εξέλιξη της οικονομίας και των οικονομικών παραγόντων.
Για αυτόν ακριβώς τον λόγο ο Κύπριος πολίτης έχει μετατραπεί σε κομπάρσο στις ορέξεις των ξένων πλουτοκρατών στους οποίους ξεπουλούμε την χώρα μας για να θησαυρίζουν οι μεσάζοντες! Οι επιδοτήσεις ή οι φορολογικές ελαφρύνσεις και άλλα τέτοια μέτρα δεν είναι αρκετά για να λύσουν το πρόβλημα και να ξαναγίνει υγιής η Κυπριακή οικονομία.
Πρέπει επίσης να αναγκαστούν οι τράπεζες «ζόμπι» στην Κύπρο να δανείζουν παραγωγικά (και όχι μόνο βάσει εξασφαλίσεων) και να προσφέρουν ένα ανέξοδο και λειτουργικό σύστημα πληρωμών όπως σε όλες τις πολιτισμένες χώρες. Και πρέπει να μάθουν επιτέλους οι πολιτικοί και άλλοι ότι τα λεφτά που μπορεί να τροχοδρομούν στην Κύπρο δεν σημαίνει αυτόματα και οικονομική ανάπτυξη.
Αειφόρος ανάπτυξη επιτυγχάνεται μόνο μέσω εφαρμογής οικονομικά βιώσιμων (δημοσίων και ιδιωτικών) έργων.
Το αποτέλεσμα είναι αυτό που ζούμε σήμερα. Η τεράστια φθορά και καταστροφή στους ισολογισμούς των νοικοκυριών και επιχειρήσεων με επακόλουθο την επικείμενη ύφεση των ισολογισμών και τις αρνητικές επιπτώσεις που αυτό φέρνει. Η υπογεννητικότητα και οι μεταναστεύσεις νέων Κυπρίων πολιτών είναι μόνο ένα σύμπτωμα του πραγματικού προβλήματος. Η ρίζα του κακού υπάρχει στα θεμέλια που επέφερε η «Κυπριακή Κλεπτοκρατία» με τις τεραστίων διαστάσεων στρεβλώσεις που μας επέβαλαν για να εξυπηρετήσουν τους στόχους πλουτισμού των ιδίων και των ημετέρων τους.
Ο Σαββάκης Κ. Σαββίδης είναι οικονομολόγος που ειδικεύεται στην οικονομική ανάπτυξη και τη χρηματοδότηση έργων. Ήταν πρώην ανώτερος διευθυντής στην Κυπριακή Τράπεζα Αναπτύξεως και έχει διατελέσει τακτικός επισκεπτόμενος λέκτορας στα πανεπιστήμια του Harvard και του Queen’s του Καναδά. Author Page: http://ssrn.com/author=262460