Μια νέα γενιά στη σκιά της νικοτίνης

Τα τελευταία στοιχεία για τη χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου στους έφηβους στην Κύπρο, όπως αυτά παρουσιάζονται στο ρεπορτάζ της καλής συναδέρφου Θεοδώρας Νικολάου στον «Φ», δεν αφήνουν περιθώρια εφησυχασμού. Ένας στους δέκα 16χρονους ατμίζει καθημερινά, ποσοστό σχεδόν διπλάσιο από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Την ίδια στιγμή, το παραδοσιακό κάπνισμα στους εφήβους έχει μειωθεί σε περίπου 14% από πάνω από 20% που ήταν πριν από μια δεκαετία. Με μια πρώτη ματιά, θα μπορούσε κανείς να μιλήσει για πρόοδο. Όμως η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη και πιο ανησυχητική.
Δεν πρόκειται για εξαφάνιση της νικοτίνης από τη ζωή των νέων. Πρόκειται για μετατόπισή της. Από το συμβατικό τσιγάρο σε πιο μοντέρνες και τεχνολογικά εξελιγμένες μορφές κατανάλωσης. Το ηλεκτρονικό τσιγάρο δεν φέρει τη βαριά οσμή του καπνού, δεν λεκιάζει τα δάχτυλα, δεν κουβαλά ακόμη το ίδιο κοινωνικό στίγμα. Αντιθέτως, προβάλλεται ως πιο «καθαρό», πιο «ασφαλές», σχεδόν αθώο.
Αυτή η αντίληψη δεν γεννήθηκε τυχαία. Η βιομηχανία νικοτίνης επένδυσε στρατηγικά στη ρητορική της «μείωσης βλάβης», παρουσιάζοντας τα νέα προϊόντα ως λύση και όχι ως συνέχεια του προβλήματος. Παράλληλα, οι γλυκές και φρουτώδεις γεύσεις λειτουργούν ως δούρειος ίππος για τους εφήβους που δεν θα άγγιζαν ποτέ ένα παραδοσιακό τσιγάρο. Η είσοδος στη νικοτίνη γίνεται πιο εύκολη, πιο ευχάριστη, πιο αθώα.
Καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη στροφή διαδραματίζουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Σε ένα ψηφιακό περιβάλλον όπου η εικόνα κυριαρχεί, το άτμισμα έχει κανονικοποιηθεί. Βίντεο, κριτικές γεύσεων, lifestyle αναρτήσεις και influencers δημιουργούν την ψευδαίσθηση ότι «όλοι το κάνουν». Και στην εφηβεία, η αίσθηση του κοινωνικού κανόνα είναι ίσως ο ισχυρότερος παράγοντας μίμησης.
Το πρόβλημα, ωστόσο, δεν περιορίζεται στην εικόνα. Η επιστημονική τεκμηρίωση δείχνει ότι η έκθεση στη νικοτίνη κατά την εφηβεία — περίοδο κατά την οποία ο εγκέφαλος συνεχίζει να αναπτύσσεται — μπορεί να επηρεάσει τη μάθηση, την προσοχή και τον έλεγχο των παρορμήσεων. Επιπλέον, τα δεδομένα καταδεικνύουν ότι για πολλούς νέους το άτμισμα δεν αντικαθιστά το κάπνισμα, αλλά λειτουργεί ως πύλη εισόδου σε αυτό, οδηγώντας συχνά σε διπλή χρήση.
Η Αρχή Αντιμετώπισης Εξαρτήσεων Κύπρου και άλλοι φορείς έχουν ευθυγραμμίσει τη χώρα με τις ευρωπαϊκές οδηγίες για τον έλεγχο του καπνού, επεκτείνοντας τις απαγορεύσεις και στα ηλεκτρονικά τσιγάρα. Ωστόσο, η εφαρμογή των μέτρων παραμένει ασυνεπής, ειδικά όσον αφορά την πώληση σε ανηλίκους και την ψηφιακή προώθηση. Το νομικό πλαίσιο υπάρχει, όμως η αποτελεσματική επιβολή και η προσαρμογή στη νέα ψηφιακή πραγματικότητα υστερούν.
Σε αυτό το πλαίσιο, αποκτά ιδιαίτερη σημασία το ευρωπαϊκό ερευνητικό έργο RELIEF, που ξεκίνησε με συντονισμό από την Κύπρο και χρηματοδοτείται μέσω του προγράμματος EU4Health. Το RELIEF φιλοδοξεί να χαρτογραφήσει πολιτικές πρόληψης, να κατανοήσει τις στάσεις νέων, γονέων και εκπαιδευτικών και να συνδιαμορφώσει πρακτικά εργαλεία παρέμβασης σε σχολεία και κοινότητες. Δεν πρόκειται απλώς για ένα ακόμη ερευνητικό πρόγραμμα. Είναι μια ευκαιρία η χώρα μας να περάσει από τη διαπίστωση του προβλήματος στη συστηματική αντιμετώπισή του και μάλιστα με ευρωπαϊκή τεχνογνωσία.
Το κρίσιμο ερώτημα παραμένει: είναι το άτμισμα μια παροδική μόδα ή η νέα κανονικότητα; Η ιστορία του καπνίσματος δείχνει ότι οι κοινωνικοί κανόνες μπορούν να αλλάξουν, όταν η πολιτεία, η επιστημονική κοινότητα και η κοινωνία δράσουν συντονισμένα. Ό,τι κάποτε θεωρείτο φυσιολογικό σήμερα είναι κοινωνικά μη αποδεκτό σε πολλούς χώρους. Το ίδιο μπορεί να συμβεί και με το άτμισμα, αλλά όχι αυτόματα. Απαιτείται αυστηρότερη ρύθμιση της νομοθεσίας, ουσιαστική επιβολή των ηλικιακών περιορισμών, επένδυση σε σύγχρονα προγράμματα πρόληψης που καλλιεργούν δεξιότητες ζωής και ανθεκτικότητα στην πίεση των συνομηλίκων.
Η «εποχή του ατμίσματος» δεν είναι ένα αθώο κεφάλαιο νεανικής κουλτούρας. Είναι μια δοκιμασία για τη δημόσια υγεία και τη συλλογική μας ευθύνη. Το αν θα αποτελέσει μια σύντομη παρένθεση ή μια νέα γενιά εξαρτημένων από τη νικοτίνη θα εξαρτηθεί από τις αποφάσεις που θα ληφθούν σήμερα. Κι αυτή η ευθύνη δεν βαραίνει μόνο τους εφήβους, αλλά όλους μας.
[email protected]