Μια καλλιτεχνική δημιουργία για τον τόπο μας και τον πολιτισμό μας

Σημεία κοινού
Γράφει η Νίκη Παπαξενοφώντος
«Καλικάντζαροι σκαλαπούνταροι της Κύπρου», του Χαμπή Τσαγγάρη
Το νέο βιβλίο του Χαμπή Τσαγγάρη «Καλικάντζαροι σκαλαπούνταροι της Κύπρου», είναι ουσιαστικά μια επιτομή του δίτομου έργου του καλλιτέχνη «Οι καλικάντζαροι τζαι το παιξίμιν», που κυκλοφόρησε το 2005 καθώς και του έργου «Καλικάντζαροι – κυπριακές ιστορίες» που ακολούθησε ένα χρόνο μετά, στα κυπριακά, αγγλικά, γαλλικά και γερμανικά.
Τιμήθηκαν με Κρατικά Βραβεία και τα δύο έργα: Μελέτης το πρώτο και Εικονογράφησης το δεύτερο. Στην ουσία αποτελούν μια εθνογραφική μελέτη, ένα μνημείο λαϊκού πολιτισμού και καλλιτεχνικής δημιουργίας συγχρόνως. Στη νέα αυτή έκδοση, ο καλλιτέχνης επιχειρεί μια σύνθεση των δύο έργων μέσα από εννιά ιστορίες καλικαντζάρων στην κυπριακή διάλεκτο, μεταφρασμένες στα ελληνικά και στα αγγλικά.
Είχα τη χαρά να μου εμπιστευτεί την επιμέλεια του έργου και τον ευχαριστώ για την τιμή και την εμπιστοσύνη. Απόλαυσα την ενασχόλησή μου με τα κείμενα και προσπάθησα όσο γινόταν να μην απομακρυνθώ από την ομορφιά και την αμεσότητα της κυπριακής διαλέκτου. Η απόδοση στην κοινή ελληνική έγινε με σεβασμό και απλότητα, χωρίς καμιά απόπειρα προσθήκης ή λογοτεχνικού «εξωραϊσμού». Με προσοχή πολλή και σεβασμό, έγινε και η μετάφραση στα αγγλικά από τη Μαγδαλένα Ζήρα που η πλούσια θεατρική της εμπειρία και γνώση, τη βοήθησε να ζωντανέψει γλωσσικά τα κείμενα, με ένα λεξιλόγιο ανάλαφρο και παιγνιώδες, έτσι όπως αρμόζει στους καλικάντζαρους του Χαμπή -και της Κύπρου.
Η παράδοση των καλικαντζάρων, όπως όλοι οι μύθοι, αναβλύζουν από το συλλογικό μας ασυνείδητο, από τα πρώτα αρχέτυπα που συγκρότησαν τους πολιτισμούς. Πέρα από εποχές και τόπους, οι μύθοι μιλούν πάντα για εκείνα που ενώνουν τους ανθρώπους και έχουν το μεταφυσικό, το μαγικό στοιχείο ως κύριο χαρακτηριστικό. Οι καλικάντζαροι είναι κατάλοιπα των αρχαιοελληνικών δρωμένων στα Καβείρια και τα Κρόνια μυστήρια, ειδωλολατρικά δαιμόνια που δρούσαν πριν από την εμφάνιση του Χριστιανισμού. Η περιγραφή τους μοιάζει μ’ εκείνες των ακολούθων του Θεού Διόνυσου, των Σειληνών και των Σατύρων που συντρόφευαν σε κατάσταση μέθης τον Θεό στις διασκεδάσεις του. Από την αρχαία Ελλάδα, τα όντα αυτά περνούν μέσα από τελετές μετάβασης, μεταμφίεσης ή βακχείας, στη Ρώμη και στο Βυζάντιο. Εκεί, θα δεχθούν τον ανελέητο διωγμό της Εκκλησίας η οποία, μη μπορώντας τελικά να τους εξοστρακίσει από τη συνείδηση του λαού, θα τους εντάξει στα κακά δαιμόνια που βάζουν σε πειρασμό τους ανθρώπους και θα ανεχθεί την παρουσία τους στη ζωή των πιστών από τα Χριστούγεννα ως την παραμονή των Φώτων. Προτείνοντας μάλιστα και τρόπους αποφυγής τους: π.χ. το αποτρεπτικό «Ιησούς Χριστός νικά κι όλα τα κακά σκορπά», το σημείο του σταυρού κ.ά.
Μικρόσωμοι, μαυριδεροί, τραγοπόδαροι, με περιπαικτική διάθεση, οι καλικάντζαροι εμφανίζονται τα Δωδεκάμερα ανεβαίνοντας από τα έγκατα της γης όπου ζουν τον υπόλοιπο χρόνο, με στόχο να ενοχλήσουν τους ανθρώπους. Εμφανίζονται πάντοτε νύχτα , μεταμορφωμένοι σε ζώα μερικές φορές, με σκοπό να τους τρομάξουν, να τους παρασύρουν μακριά από τα σπίτια τους, να τους παγιδέψουν. Πιο συχνά με ευτράπελη παρά με απειλητική διάθεση. Αντανακλούν τους αρχέγονους φόβους των ανθρώπων όταν το σκοτάδι μας κυκλώνει και τα στοιχεία της φύσης γίνονται στοιχειά: οι σκιές παίρνουν μορφές αποτρόπαιες, μεταμορφώνονται σε όντα τρομαχτικά, οι θόρυβοι της νύχτας γίνονται απειλές και το εξωλογικό στοιχείο κυριαρχεί στη ψυχή μας.
Οι ιστορίες των καλικαντζάρων έχουν τη γοητεία του παραμυθιού. Και όταν το τέλος είναι αίσιο, όπως γίνεται τις πιο πολλές φορές, έχουμε αυτό το ανακουφιστικό συναίσθημα της σωτηρίας ή της λύτρωσης που απηχεί την Κάθαρση της Αρχαίας Τραγωδίας. Υπάρχει ένας ανθρωπομορφισμός στους καλικάντζαρους και η συμπεριφορά τους η αλλοπρόσαλλη κάποτε, δεν είναι τίποτε άλλο από τις ενάντιες δυνάμεις, τα αντιθετικά στοιχεία που ελλοχεύουν στην ανθρώπινη φύση. Οι αφηγητές των ιστοριών αυτών, είναι κυρίως άνθρωποι της υπαίθρου. Που τους βρίσκει η νύχτα έξω από τα σπίτια τους, επιστρέφοντας από γεωργικές ή κτηνοτροφικές ασχολίες. Εκεί συναντούν και τα περίεργα αυτά, ζαβολιάρικα όντα που προσπαθούν να τους πειράξουν, να τους παγιδέψουν ή να διασκεδάσουν μαζί τους. Η εποχή μας δεν αφήνει χώρο για τους καλικάντζαρους. Η Τεχνολογία περιόρισε το σκοτάδι και τη χειρωνακτική εργασία, οι μετακινήσεις μας έγιναν μηχανικές, η Φύση εκτοπίστηκε σχεδόν από τη ζωή μας. Κλεισμένοι στα σπίτια ή τα διαμερίσματα των πόλεων, μέσα στα στεγανά μιας άγονης καθημερινότητας, δεν έχουμε καμιά ελπίδα να τους δούμε ή να συναντηθούμε μαζί τους.
Η εικονογράφηση του Χαμπή, ζωντανεύει τις μορφές των καλικαντζάρων με ανάγλυφο και παραστατικό τρόπο. Με βάση πάντα τις αφηγήσεις και τις περιγραφές των ανθρώπων που συνάντησε στα χωριά της ελεύθερης και της κατεχόμενης Κύπρου όπου ταξίδεψε και κατέγραψε τις ιστορίες τους, ο καλλιτέχνης απεικόνισε και τις μορφές τους. Με τη συνέπεια και την υπευθυνότητα που σφραγίζει κάθε του δουλειά, ο Χαμπής χρησιμοποίησε τα πλεονεκτήματα της ηλεκτρονικής τεχνολογίας για να αποδώσει όσο πιο πιστά γινόταν τα δικά μας ξωτικά, σχεδιάζοντας γραμμικά πάνω στην οθόνη του υπολογιστή τα περιγράμματα των σκιών – μορφών, γεμίζοντας τα με μαύρο και περιβάλλοντας τα με ψυχρό μωβ χρώμα. Το αποτέλεσμα είναι υποβλητικό!
Μια πολύχρονη και κοπιαστική έρευνα που έγινε με σεβασμό στην παράδοση, με μέθοδο και υπευθυνότητα και μας παραδόθηκε ως βιβλίο – κόσμημα. Μια καλλιτεχνική δημιουργία «κτήμα ες αεί» κατά τον Θουκυδίδη, για τον τόπο μας και τον πολιτισμό μας.