Μάθημα Ιστορίας: Περί Άμεσης Δημοκρατίας και άλλων προεκλογικών φρούτων

Την ίδια στιγμή που ο Ντόναλντ Τραμπ ζητά να τιμηθεί με Νόμπελ Ειρήνης, η ανθρωπότητα βιώνει τον μεγαλύτερο αριθμό ενόπλων συγκρούσεων στην ιστορία της – περισσότερους από 56 πολέμους παγκοσμίως. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, η ICE λειτουργεί πλέον ως ένα είδος παραστρατιωτικού μηχανισμού, με καταγγελίες ακόμη και για δολοφονίες Αμερικανών πολιτών.
Κι όμως, ο Τραμπ εξελέγη. Όχι γιατί παρουσίασε ένα συνεκτικό, θεσμικό πολιτικό σχέδιο, αλλά γιατί ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας αναζητούσε «αλλαγή» και έναν σωτήρα. Ένα φαινόμενο που η Ιστορία έχει καταγράψει ξανά — με πιο σκοτεινό παράδειγμα εκείνο της ανόδου του Χίτλερ.
Κάτι αντίστοιχο παρατηρούμε και στην Κύπρο. Αναδύονται πρόσωπα με έντονα ναρκισσιστικά χαρακτηριστικά, τα οποία, με όχημα το εξαιρετικό μάρκετινγκ και χωρίς σαφές πολιτικό περιεχόμενο, θεσμικό λόγο ή συγκροτημένες θέσεις, επιχειρούν —και συχνά καταφέρνουν— να παρουσιαστούν ως «Σωτήρες του Λαού».
Ένα από τα πιο ελκυστικά προεκλογικά αφηγήματα είναι αυτό της «Άμεσης Δημοκρατίας», συνήθως ντυμένο με τον μανδύα της ψηφιακής καινοτομίας.
Τι προβλέπει όμως το πολίτευμά μας
Η Κυπριακή Δημοκρατία είναι αστική κοινοβουλευτική δημοκρατία. Η εξουσία ασκείται από εκλεγμένους αντιπροσώπους και όχι απευθείας από το εκλογικό σώμα. Το Σύνταγμα και η ισχύουσα νομοθεσία δεν προβλέπουν πλήρες σύστημα άμεσης δημοκρατίας, πόσο μάλλον ψηφιακή λήψη αποφάσεων για το σύνολο της πολιτικής ζωής.
Οποιαδήποτε τέτοια πρόταση οφείλει να λειτουργεί αποκλειστικά εντός του νόμου και να υπόκειται σε αυστηρό θεσμικό έλεγχο.
Νομικά και τεχνικά ζητήματα
Ανώτατα δικαστήρια ή αρμόδιες αρχές θα όφειλαν να εξετάσουν, μεταξύ άλλων:
- αν οι διαδικασίες σε ψηφιακές πλατφόρμες ή εφαρμογές είναι ασφαλείς και νόμιμες (ιδίως όταν απαιτείται ταυτοποίηση με προσωπικά δεδομένα),
- αν η συμμετοχή των πολιτών είναι ουσιαστική και όχι προϊόν παραπλάνησης,
- και αν η άμεση λήψη αποφάσεων μπορεί να υπερισχύσει της εκλεγμένης αντιπροσώπευσης χωρίς παραβίαση θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Προβληματισμοί και εύλογος σκεπτικισμός
Υπάρχουν σοβαρές αμφιβολίες:
- για το πώς θα λειτουργήσει πρακτικά ένα τέτοιο σύστημα (ποιος αποφασίζει ποια θέματα τίθενται σε ψηφοφορία και πώς προστατεύονται τα προσωπικά δεδομένα),
- για το αν ο ψηφιακός πλειοψηφισμός μπορεί να παρακάμψει δικαιώματα μειονοτήτων,
- και για το αν αυτό που παρουσιάζεται ως «άμεση δημοκρατία» δεν καταλήγει στην πράξη σε μια ψηφιακή, εσωκομματική οργανωτική διαδικασία, μακριά από μια πραγματική λαϊκή νομοθετική εξουσία.
Η λεγόμενη digital direct democracy παραμένει μέχρι σήμερα περισσότερο θεωρία παρά εφαρμοσμένη πολιτική πραγματικότητα.
Το ιστορικό παράδειγμα της Αρχαίας Αθήνας
Η άμεση δημοκρατία εφαρμόστηκε ιστορικά στην Αρχαία Αθήνα, αλλά υπό εξαιρετικά συγκεκριμένες συνθήκες.
Ποιοι συμμετείχαν: Μόνο ενήλικοι άνδρες Αθηναίοι πολίτες.
Όχι γυναίκες, δούλοι ή μέτοικοι.
Δηλαδή περίπου το 10–15% του συνολικού πληθυσμού.
Θεσμοί:
- Εκκλησία του Δήμου: άμεση συμμετοχή και ψήφος για πόλεμο, ειρήνη και νόμους.
- Βουλή των 500: προετοιμασία θεμάτων με κλήρωση.
- Λαϊκά δικαστήρια: δικαστές επίσης με κλήρωση.
Δεν υπήρχαν επαγγελματίες πολιτικοί. Οι πολίτες αποφάσιζαν οι ίδιοι.
Επιτυχίες και αποτυχίες
Τι πέτυχε:
- Υψηλή πολιτική συμμετοχή και αίσθηση συλλογικής ευθύνης.
- Έλεγχος της εξουσίας μέσω κλήρωσης, μικρών θητειών και λογοδοσίας.
- Σχετική ισότητα μεταξύ των πολιτών.
Τι απέτυχε: - Μαζικοί αποκλεισμοί από τη δημοκρατική διαδικασία.
- Λαϊκισμός και συναισθηματικές αποφάσεις (χαρακτηριστικό παράδειγμα η καταδίκη του Σωκράτη).
- Εξορίες και διώξεις κορυφαίων πνευματικών μορφών, όπως ο Αναξαγόρας, ο Πρωταγόρας, ο Θεμιστοκλής και η απομόνωση ακόμη και του Περικλή.
- Εύκολη χειραγώγηση του πλήθους από ρήτορες.
- Μειωμένη αποτελεσματικότητα όσο αυξανόταν ο αριθμός των συμμετεχόντων.
- Καταστροφικές αποφάσεις στον Πελοποννησιακό Πόλεμο, που οδήγησαν τελικά στην παρακμή της Αθήνας.
Συμπέρασμα
Η αθηναϊκή δημοκρατία λειτούργησε για περίπου 180 χρόνια μέσα σε ένα πολύ συγκεκριμένο ιστορικό και πληθυσμιακό πλαίσιο. Δημιούργησε πολιτική συνείδηση, ενεργούς πολίτες και σπουδαία πολιτιστική άνθηση.
Όμως:
- δεν ήταν καθολική,
- δεν ήταν προστατευμένη από τα λάθη της πλειοψηφίας,
- δεν μπορεί να μεταφερθεί αυτούσια στον σύγχρονο κόσμο,
- και στην παρακμή της συνέβαλε στην ιστορική ήττα της Αθήνας.
Η Δημοκρατία δεν είναι μόνο ένα σύνθημα, ούτε μία εφαρμογή στο κινητό. Είναι θεσμοί, ισορροπίες και — κυρίως — ευθύνη.
*Meta Certified Digital Marketing Associate