Καταφύγια, η ξεχασμένη ασπίδα της Κύπρου

Με αφορμή το πρόσφατο χτύπημα με drone στη Βάση Ακρωτηρίου, άνοιξε εκ νέου -και εύλογα- η συζήτηση γύρω από την ασφάλεια των κατοίκων στις γύρω περιοχές εν καιρώ πολέμου. Η συζήτηση επικεντρώνεται κυρίως στο κατά πόσο ο άμαχος πληθυσμός είναι επαρκώς προστατευμένος και κατά πόσο το κράτος διαθέτει τα αναγκαία μέσα πολιτικής άμυνας για να ανταποκριθεί σε μια σοβαρή κρίση. Σε αυτό το πλαίσιο, επανήλθε στο προσκήνιο ένα ζήτημα που για χρόνια πηγαινοέρχεται και στο τέλος παραμένει στο περιθώριο, τα καταφύγια.
Η παραδοχή της διοικήτριας της Πολιτικής Άμυνας, Μαρίας Παπά, ότι σε παγκύπρια κλίμακα υπάρχουν περίπου 2.500 καταφύγια που καλύπτουν μόλις το 40% έως 45% του πληθυσμού, είναι από μόνη της ανησυχητική. Σε καιρούς σχετικής ειρήνης, το ποσοστό αυτό μπορεί να φαίνεται επαρκές. Σε συνθήκες πραγματικού πολέμου, όμως, μετατρέπεται σε σοβαρό κίνδυνο για τη ζωή δεκάδων χιλιάδων πολιτών.
Λυπηρή η παραδοχή του υπουργού Εσωτερικών, Κωνσταντίνου Ιωάννου, ότι η πλήρης κάλυψη του πληθυσμού της Κύπρου δεν είναι -ακόμα- εφικτή στο παρόν στάδιο, επισημαίνοντας ότι υπάρχουν δυσκολίες στη συνεργασία με ιδιώτες για διάθεση χώρων. Ευχάριστη όμως η περεταίρω ανακοίνωση ότι την επόμενη εβδομάδα θα εκδοθεί εντολή του, σε συνεννόηση με το Τμήμα Πολεοδομίας και Οικήσεως, ώστε να παρέχονται κίνητρα μέσω επιπλέον συντελεστή δόμησης για τη δημιουργία υπόγειων καταφυγίων σε νέες πολυκατοικίες.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι απλό αλλά αμείλικτο: Τι συμβαίνει σε περίπτωση που η Κύπρος εμπλακεί άμεσα σε έναν γενικευμένο πόλεμο, όπως π.χ. το 1974; Όχι σε ένα μεμονωμένο περιστατικό ή σε στοχευμένες επιθέσεις εναντίον ξένων στρατιωτικών εγκαταστάσεων, αλλά σε μια σύγκρουση που αφορά το σύνολο της επικράτειας. Σε ένα τέτοιο σενάριο, οι στρατιωτικές βάσεις, τα αεροδρόμια, τα λιμάνια, οι υποδομές ενέργειας και επικοινωνιών θα αποτελούσαν νόμιμους στόχους, με τον άμαχο πληθυσμό να βρίσκεται κυριολεκτικά στη μέση.
Η σύγχρονη φύση του πολέμου καθιστά την κατάσταση ακόμη πιο επικίνδυνη. Τα drones, οι πύραυλοι ακριβείας και οι ασύμμετρες απειλές μειώνουν δραστικά τον χρόνο προειδοποίησης. Δεν υπάρχει πλέον το περιθώριο ωρών ή ημερών για προετοιμασία. Σε πολλές περιπτώσεις, ο πολίτης έχει στη διάθεσή του μόνο λίγα λεπτά ή και δευτερόλεπτα για να προστατευθεί. Χωρίς επαρκή, προσβάσιμα και λειτουργικά καταφύγια, αυτή η προστασία καθίσταται θεωρητική.
Οι εξελίξεις στη Μέση Ανατολή επιτείνουν την ανησυχία. Η περιοχή χαρακτηρίζεται από διαρκή αστάθεια, συγκρούσεις και κλιμακούμενες εντάσεις που συχνά εμπλέκουν μεγάλες δυνάμεις. Παράλληλα, η μόνιμη απειλή από την Τουρκία, είτε σε στρατιωτικό είτε σε υβριδικό επίπεδο, δεν επιτρέπει εφησυχασμό. Η γεωγραφική θέση της Κύπρου, σε συνδυασμό με τα άλυτα πολιτικά ζητήματα, την καθιστούν ιδιαίτερα ευάλωτη σε περιόδους διεθνούς κρίσης.
Παρά ταύτα, η συζήτηση για τα καταφύγια και την πολιτική προστασία παραμένει αποσπασματική και συχνά αντιδραστική. Ξεκινά μετά από ένα περιστατικό, κορυφώνεται για λίγες ημέρες και στη συνέχεια ξεθωριάζει. Αυτό όμως είναι ακριβώς το αντίθετο από αυτό που απαιτεί η πρόληψη. Η ύπαρξη καταφυγίων δεν είναι πολυτέλεια ούτε κατάλοιπο του Ψυχρού Πολέμου. Είναι βασικό στοιχείο κρατικής ευθύνης απέναντι στους πολίτες.
Εξίσου σημαντική με τις υποδομές είναι και η ενημέρωση. Πόσοι πολίτες γνωρίζουν πού βρίσκεται το πλησιέστερο καταφύγιο; Πόσοι ξέρουν ποιες είναι οι βασικές ενέργειες αυτοπροστασίας σε περίπτωση αεροπορικής επίθεσης ή βομβαρδισμού; Σε πολλές χώρες, τέτοιες πληροφορίες διδάσκονται από το σχολείο και επαναλαμβάνονται τακτικά μέσω ασκήσεων. Στην Κύπρο, αντίθετα, η γνώση αυτή συχνά περιορίζεται σε παλαιότερες γενιές που έζησαν τον πόλεμο.
Η παροιμία λέει ότι, «των φρονίμων τα παιδιά πριν πεινάσουν μαγειρεύουν». Η ουσία της πρόληψης συνοψίζεται ακριβώς σε αυτή τη φράση. Δεν χρειάζεται να περιμένουμε το επόμενο σοβαρό επεισόδιο για να διαπιστώσουμε εκ νέου τις ελλείψεις. Χρειάζεται στρατηγικός σχεδιασμός, επενδύσεις σε υποδομές πολιτικής άμυνας και, κυρίως, μια διαρκής κουλτούρα ετοιμότητας. Γιατί, σε τελική ανάλυση, το ερώτημα δεν είναι αν θα χρειαστούν ποτέ τα καταφύγια, αλλά αν, όταν τα χρειαστούμε, θα υπάρχουν και θα μπορούν να σώσουν ζωές.