Καποδίστριας, Ρωξάνδρα και Σμαραγδής, έρωτες και ψυχές

«Ρωξάνδρα, ο μεγάλος έρωτας του Καποδίστρια – Παρέμειναν μακριά, αλλά ενωμένοι ψυχικά» (Ο Φιλελεύθερος, 5.1.2026): ένα άρθρο όπου παρουσιάζεται το ειδύλλιο ανάμεσα στον Ιωάννη Καποδίστρια και τη Ρωξάνδρα Στούρτζα, από τη γνωριμία τους, το 1809 έως τη δολοφονία του Κυβερνήτη, το 1831.
Επρόκειτο για έναν έρωτα πλατωνικό, του οποίου τα φτερά κάηκαν το 1814, στις φλόγες του καθήκοντος, όπως ακριβώς και της πεταλούδα, στο δακτυλίδι που προσέφερε, τότε, ο Καποδίστριας στη Ρωξάνδρα. Η Ρωξάνδρα προσδοκούσε πρόταση γάμου, αλλά ο Καποδίστριας ήταν αφιερωμένος ολοκληρωτικά στο έθνος και τη διπλωματική σταδιοδρομία. Δόθηκε όμως αμοιβαία η δέσμευση για βαθιά, πιστή και ισόβια φιλία και προσήλωση στον αγώνα για απελευθέρωση της Ελλάδας.
Στο παρόν σημείωμα εξετάζονται δύο θέματα, τα οποία προβλημάτισαν. Το πρώτο είναι η σημασία του εν λόγω ανεκπλήρωτου έρωτα, η αξία του, η λειτουργία του. Το δεύτερο είναι ο λόγος του εύρους και της έμφασης, την οποίαν έδωσε σε αυτή τη σχέση ο Γιάννης Σμαραγδής στην ταινία «Καποδίστριας».
Στη Βιέννη και, ακολούθως, στη Ρωσία η Ρωξάνδρα δρούσε για τη μόρφωση των Ελλήνων, την περίθαλψη προσφύγων, τη συλλογή χρημάτων υπέρ της Επανάστασης και των θυμάτων της και την κινητοποίηση προσωπικοτήτων υπέρ του ελληνικού αγώνα. Στις επιστολές της κατέγραφε λεπτομερώς τις ενέργειές της. Για τη Ρωξάνδρα, ο Καποδίστριας ήταν σημείο αναφοράς και καθρέφτης, εμπνέοντας, κινητοποιώντας και εξελίσσοντας. Πιθανότατα, χωρίς τον Καποδίστρια, ως πρότυπο και σημείο αναφοράς, να μην αναδυόταν αυτή η Ρωξάνδρα. Από την άλλη, για τον διπλωμάτη και πολιτικό Καποδίστριας η Ρωξάνδρα ήταν ένα πολύτιμο πρόσωπο εμπιστοσύνης, με το οποίο μοιραζόταν οράματα, έργα αλλά και πικρίες και φόβους.
«Με το γράμμα αυτό αποχαιρετώ εσένα Ρωξάνδρα, και όλη την οικογένειά σου. Οικτίρω τις ευτελείς ψυχές και τις καρδιές που είναι γεμάτες από χαμερπή πάθη. Δεν τους μισώ, δεν φταίνε αυτοί, αν δεν είναι καλύτεροι. Αφήνομαι στη ροή των γεγονότων, αποφασισμένος αμετάκλητα να εκπληρώσω τα καθήκοντά μου. Στέλνε μου συχνά ειδήσεις σου, τις έχω ανάγκη. Και μην παύσεις ποτέ να πιστεύεις στα αισθήματά μου για σένα, τα οποία θα με συνοδεύουν σε όλη τη ζωή μου», έγραψε ο Καποδίστριας τον Αύγουστο του 1822, λίγο πριν την αναχώρησή του από τη Ρωσία, αφού είχε αποσυρθεί από τη θέση του στο Υπουργείο των Εξωτερικών, καθώς ο τσάρος Αλέξανδρος αρνήθηκε τη στήριξη στην Ελληνική Επανάσταση. «Μεγαλειότατε, εντίμως σας δηλώνω ότι οσάκις ευρεθώ προ του τραγικού διλήμματος να υποστηρίξω τα συμφέροντα της σκλαβωμένης πατρίδας μου ή τα συμφέροντα της αχανούς αυτοκρατορίας σας, δεν θα διστάσω ούτε στιγμή: θα τεθώ με το μέρος της πατρίδας μου», είχε δηλώσει στον Ρώσο μονάρχη.
«Αγαπητέ μου Ιωάννη, γιατί φεύγεις τόσο μακριά; Το βλέμμα σου το βαθύ, με στήριζε. Φεύγεις γιατί δεν μπορείς να κάνεις διαφορετικά με τη στάση του τσάρου. Το ξέρω, μα η λογική είναι ανίκανη να γεφυρώσει το κενό που αφήνεις», σπάραξε η Ρωξάνδρα.
«Ιωάννη, σήμερα έγραψα 17 γράμματα, σε εξι πρίγκιπες και πριγκίπισσες, σε τρεις δούκες, σε τρεις πρωθυπουργούς, σε δύο υπουργούς και σε τρεις σοφούς, για την πατρίδα μας. Όλη τη μέρα ήσουν μαζί μου. Τα έγραφα με τη δική σου σκέψη και με τον δικό σου πόνο για τους συμπατριώτες μας. Ήσουν δίπλα μου και με ενέπνεες. Δεν ξεχνώ ποτέ τον όρκο που κάναμε μαζί», έγραψε αργότερα, περιγράφοντας πτυχή της δράσης της υπέρ του έθνους.
«Αγαπητή μου φίλη Ρωξάνδρα, μην με ξεχνάς ποτέ στις προσευχές σου, τις έχω ανάγκη. Θέρμαινε και ενίσχυε με αυτές τη θέση που κατέχω στη σκέψη σου και στην καρδιά σου. Αν μπορούσα να σου πω, πόσο θα ήθελα να σε είχα κοντά μου! Πόσο νιώθω την απουσία σου, ιδιαίτερα τώρα που με κυκλώνουν τόσες αγωνίες», τονίστηκε στο τελευταίο γράμμα του Καποδίστρια στη Ρωξάνδρα, λίγο πριν τη δολοφονία του, σε ένα περιβάλλον άγριας αντιπολίτευσης, μηχανορραφιών και ανάγκης επίλυσης ακανθωδών ζητημάτων.
Προηγουμένως, εκείνη του είχε γράψει, με οξυδέρκεια και ευαισθησία: «Καταλαβαίνουν οι δυστυχείς συμπατριώτες μας τι μεγάλη ευλογία τους χάρισε η Θεία Πρόνοια με το να τους στείλει εσάς αγαπητέ μου; Εγώ έχω συγκεντρώσει στα αγροκτήματά μου πολλούς νεαρούς Έλληνες, που ασχολούνται με τη γεωργία με επιστημονική καθοδήγηση, και σύντομα θα μεταφέρουν στην Ελλάδα τους καρπούς της εργασίας και εμπειρίας τους. Πρώτα ο Θεός σχεδιάζω, όπως συμφωνήσαμε, να ιδρύσω στην πατρίδα μας ένα εκπαιδευτικό ίδρυμα για κορίτσια. Ελπίζω ο Πρόεδρος της Ελλάδος να μην μου αρνηθεί την έγκριση».
Η δολοφονία του Καποδίστρια, στις 27 Σεπτεμβρίου 1831, πρόλαβε την άφιξη του τελευταίου, μακροσκελούς γράμματος της Ρωξάνδρας στο Ναύπλιο: «Αγαπητέ μου φίλε! Μου γράφετε να μη σας ξεχνώ στις προσευχές μου. Από τα όσα μου γράψατε κατάλαβα τις αγωνίες, τις πικρίες και τους πόνους που δοκιμάζετε, τόσο από τους ξένους όσο και από τους δικούς μας. Η σκέψη ότι ημπορεί κάποιος να σας κάνει κακό μου συνθλίβει την ψυχή. Τις περισσότερες ώρες στέκω ή μπροστά στις εικόνες του Χριστού και της Παναγίας και τους ικετεύω να σας προφυλάξουν ή μπροστά στην προσωπογραφία σας, όπου και σας ομιλώ με τις ώρες. Σε κάθε γράμμα σας αναζητώ τη φράση: ‘Η κατάσταση στην Ελλάδα βελτιώθηκε. Τα πράγματα κάπως έχουν ηρεμήσει’. Σας ικετεύω, μην αφήνετε τον εαυτό σας ελεύθερο στόχο στους εχθρούς σας», έγραψε μεταξύ πολλών άλλων.
Η συντριβή της Ρωξάνδρας, όταν πληροφορήθηκε τον θάνατο του Ιωάννη καταγράφηκε γλαφυρά από τον αδελφό της, Αλέξανδρο Στούρτζα: «Έπεσε κάτω αναίσθητη! Ουσιαστικά, από εκείνη την ώρα ήταν και εκείνη νεκρή!».
Η παρουσία της γυναίκας, η οποία αγαπά, ενθαρρύνει, παρηγορεί, ελπίζει, και συνθλίβεται, είναι διάχυτη στην ταινία «Καποδίστριας». Αυτή η παρουσία θεωρήθηκε από αρκετούς υπερβολική, εις βάρος των γεγονότων και άλλων προσώπων. Επίσης, επισημαίνω και εδώ, πως δεν λείπουν οι ιστορικές ανακρίβειες. Ωστόσο, μια ταινία δεν αποτελεί ιστορική μελέτη ούτε ντοκιμαντέρ. Ο κινηματογράφος φωτίζει πτυχές της ιστορίας, κυρίως μέσα από το ήθος, τις επιλογές και τις αντιδράσεις ανθρώπων. Επίσης, μπορεί να αποτελέσει εφαλτήριο για βιβλιογραφική και αρχειακή μελέτη των γεγονότων και των προσώπων που ενέπνευσαν τον δημιουργό.
Ο Γ. Σμαραγδής, ερωτώμενος για τον ρόλο της Ρωξάνδρας δεν παρέπεμψε μόνο στη βιβλιογραφία αλλά και στη σύζυγό του Ελένη, η οποία «έφυγε» το 2022, μετά από μισό περίπου αιώνα κοινής πορείας. Στη Ρωξάνδρα μεταγγίστηκε, λοιπόν, κάτι από την ψυχή της Ελένης. «Υπό μία έννοια, η Ρωξάνδρα είναι η Ελένη μου. Τα περιστατικά στην ταινία είναι πραγματικά. Αλλά τα συναισθήματα είναι του καλλιτέχνη. Στις σκηνές που αγκαλιάζονταν και χωρίζονταν και ποτέ δεν φιλιόνταν, όπου δηλαδή υπήρχε μια ιερότητα που δεν παραβιάστηκε, εγώ έβλεπα την Ελένη. Όταν γύριζα εκείνες τις σκηνές σπάραζα στα κλάματα. Η Ρωξάνδρα ήταν η δύναμη του Καποδίστρια. Αυτή η γυναίκα τον αγαπούσε πιο πολύ από ό,τι ο ίδιος τον εαυτό του», τόνισε σε συνέντευξή του. Και πιο κάτω: «Γυναίκα είναι αυτή που γεννάει και ωθεί και εμπνέει και προωθεί. Το αρσενικό έρχεται για να προσθέσει, δεν έρχεται για να γεννήσει. Η μήτρα είναι η γυναίκα» (Marie Claire, 24.12.2025).
Στην ταινία «Καποδίστριας» εγκιβωτίστηκε μία ωδή στον ανεκπλήρωτο, στον ανυπεράσπιστο έρωτα, ωδή στη γυναίκα, που παλεύει ανάμεσα στις Συμπληγάδες της αγάπης και του καθήκοντος (του αγαπημένου και της ίδιας). Η προσωπικότητα της άγνωστης σε πολλούς Ρωξάνδρας Στούρτζα βρέθηκε, δικαίως, από τις πτυχές της βεντάλιας της Ιστορίας στο προσκήνιο. Και αυτό οφείλεται και σε άλλες γυναίκες, των οποίων η δράση παραμένει στο σύθαμπο.
Η Ηλέκτρα Φραγκιαδάκη απέδωσε τον ρόλο υποβλητικά, συμβάλλοντας στη μετάδοση των ιστορικών και σμαραγδικών μηνυμάτων. Και τα μηνύματα αυτά, συναντούν το ελυτικό «Μονόγραμμα»:
«Πάντα εσύ τ’ αστεράκι και πάντα εγώ το σκοτεινό πλεούμενο
Επειδή το αδοκίμαστο και το απ’ αλλού φερμένο
Δεν τ’ αντέχουν οι άνθρωποι
Είναι νωρίς ακόμη μες στον κόσμο αυτόν αγάπη μου».
Ή, αλλιώς, «ψυχές και σώματα στο χρόνο γυρνάνε,
αλλάζουν ονόματα και πάλι απ’ την αρχή» (Χάρις Αλεξίου).
*Δρ Ιστορίας Α.Π.Θ.