Η όπερα του Σίδνεϊ | Όταν η αρχιτεκτονική τόλμησε να προηγηθεί της κοινωνίας

Υπάρχουν κτήρια που στεγάζουν λειτουργίες και υπάρχουν κτήρια που αναγκάζουν μια κοινωνία να επαναπροσδιορίσει τον εαυτό της. Η Όπερα του Σίδνεϊ ανήκει αδιαμφισβήτητα στη δεύτερη κατηγορία. Δεν είναι απλώς ένας χώρος πολιτισμού ή ένα εντυπωσιακό τοπόσημο· είναι ένα αρχιτεκτονικό γεγονός που δοκίμασε τα όρια της τεχνικής, της πολιτικής αντοχής και της κοινωνικής αποδοχής του νέου. Η επιλογή να παρουσιαστεί σήμερα είναι γιατί είναι μοναδικό παράδειγμα της δυναμικής της ίδιας της αρχιτεκτονικής. Πώς η επιστήμη σε συνδυασμό με την τέχνη γίνεται ομιλούσα μαρτυρία των ικανοτήτων μιας κοινωνίας. Για να συμβεί αυτό η αρχιτεκτονική πρόταση, πρέπει είναι νέο στοιχείο, διαφορετικό της τρέχουσας αντίληψης.
Όταν το 1957 σε αρχιτεκτονικό διαγωνισμό επιλέχθηκε η πρόταση μεταξύ άλλων 250 του νεαρού τότε Δανού αρχιτέκτονα Jørn Utzon! Η Αυστραλία αποδέχθηκε τότε ένα όραμα που ξεπερνούσε τις τεχνολογικές και θεσμικές της βεβαιότητες. Τα χαρακτηριστικά κελύφη της όπερας δεν έμοιαζαν με τίποτα γνωστό. Η αρχιτεκτονική δεν προσπαθούσε να ενταχθεί διακριτικά στο λιμάνι του Σίδνεϊ, το επαναπροσδιόριζε. Το κτήριο δεν ακουμπούσε απλώς στο νερό - συνομιλούσε μαζί του.
Η πραγματική καινοτομία της όπερας δεν βρίσκεται μόνο στη μορφή, αλλά και στη μηχανική της σύλληψη. Τα κελύφη δεν είναι διακοσμητικά στοιχεία, αποτελούν φέροντα σύστημα. Όλα τους προκύπτουν από τμήματα μιας ενιαίας σφαίρας, μια αυστηρά γεωμετρική λύση που επέτρεψε την προκατασκευή επαναλαμβανόμενων στοιχείων. Στην επιφάνεια τους έχουν τοποθετηθεί ως κεραμίδια ένα εκατομμύριο πλακίδια Σουηδίας. Για να υλοποιηθεί αυτή η ιδέα, αναπτύχθηκαν νέες μέθοδοι στατικής ανάλυσης, νέες τεχνικές σκυροδέτησης και πρωτοφανείς για την εποχή διαδικασίες συναρμολόγησης. Η όπερα του Σίδνεϊ δεν κατασκευάστηκε απλώς - εφευρέθηκε βήμα προς βήμα, καθώς η τεχνολογία προσπαθούσε να ακολουθήσει την αρχιτεκτονική σκέψη.
Αυτή η τεχνική τόλμη είχε όμως κόστος. Τα χρονοδιαγράμματα κατέρρεαν, ο προϋπολογισμός εκτοξευόταν και η πολιτική υπομονή εξαντλούνταν. Η κοινωνία άρχισε να αντιλαμβάνεται το έργο όχι ως συλλογικό όραμα, αλλά ως διαχειριστικό πρόβλημα. Ο Utzon, χωρίς επαρκή θεσμική στήριξη, απομονώθηκε και τελικά εγκατέλειψε το έργο το 1966. Η όπερα ολοκληρώθηκε χωρίς τον αρχιτέκτονά της - ένα τραύμα που αποκαλύπτει πόσο δύσκολα οι θεσμοί προστατεύουν την καινοτομία όταν αυτή δεν είναι άμεσα κατανοητή. Το έργο συμπληρώθηκε μετά από 14 χρόνια και το κόστος από 7 εκατομμύρια εκτοξεύτηκε στα 140.
Κι όμως, το κτήριο δικαιώθηκε. Τα κελύφη της όπερας διαβάστηκαν με τον χρόνο και συμβολικά: ως πανιά πλοίων. Πανιά καραβιών που μετέφεραν αποίκους από μια μακρινή αυτοκρατορία σε μια νέα ήπειρο, κουβαλώντας ελπίδα, ρήξη και αναζήτηση ταυτότητας. Τοποθετημένη στο λιμάνι, η όπερα συνομιλεί με την αποικιακή ιστορία της Αυστραλίας, αλλά ταυτόχρονα δηλώνει την πολιτιστική της αυτονόμηση. Δεν είναι τυχαίο ότι τα εγκαίνια του κτηρίου, το 1973, πραγματοποιήθηκαν από τη βασίλισσα Ελισάβετ Β΄ - μια τελετουργική στιγμή που συμπύκνωσε παρελθόν, παρόν και μέλλον.
Με τα χρόνια, η κοινωνία που αρχικά αμφισβήτησε το έργο το υιοθέτησε πλήρως. Η όπερα κατέκτησε κάτι σπανιότερο από την τεχνική τελειότητα: καθολική αναγνώριση. Το 2003, ο Utzon τιμήθηκε με το βραβείο Pritzker, ενώ η όπερα εντάχθηκε στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO όσο ο ίδιος ήταν ακόμη εν ζωή - μια καθυστερημένη, αλλά ουσιαστική αποκατάσταση. Η όπερα έγινε χώρος φιλοξενίας πολύμορφου πολιτισμού. Εδώ οι Αυστραλοί υποδέχτηκαν τον Νοτιοαφρικάνο ηγέτη Νέλσον Μαντέλα, και εκτός από όπερες έφεραν συναυλία του συγκροτήματος ΑΒΒΑ.
Σήμερα, η Όπερα του Σίδνεϊ αποκτά νέα επικαιρότητα. Σε μια εποχή όπου η αρχιτεκτονική συχνά υποτάσσεται στη λογική της άμεσης αποδοχής, της ελαχιστοποίησης ρίσκου και της γρήγορης εικόνας, το έργο του Utzon υπενθυμίζει ότι η δημόσια αρχιτεκτονική δεν σχεδιάζεται για να εγκριθεί εύκολα. Σχεδιάζεται για να αντέξει στον χρόνο.
Η Όπερα του Σίδνεϊ δεν μας διδάσκει πώς να σχεδιάζουμε πιο εντυπωσιακά κτήρια. Μας διδάσκει κάτι δυσκολότερο: ότι η αρχιτεκτονική αξία συχνά προηγείται της κοινωνικής αποδοχής. Και ότι οι κοινωνίες δεν πρέπει να φοβούνται την τόλμη, αντίθετα να την υποδέχονται ως πρόοδο. Το λιμάνι του Σίδνεϊ άγνωστο τυχαίο και απρόσωπο. Απέκτησε αναγνωρισιμότητα και θέση στις παγκόσμιες πόλεις χάρη της δυναμικής της αρχιτεκτονικής. Αυτό είναι ένα ιδιαίτερο αποτέλεσμα που προσφέρει η αρχιτεκτονική σύλληψη. Στην Αθήνα ο Παρθενώνας, στο Παρίσι ο Πύργος του Άιφελ στο Κάιρο οι Πυραμίδες… όλα πλέον σφραγίδες πολιτισμού.
*Πρώην προέδρου ΕΤΕΚ