Η Υγεία σε περίπτωση κρίσης

Ο συνεχιζόμενος πόλεμος στην Ουκρανία μας αναγκάζει να σκεφτούμε ζητήματα που, σε καιρό ειρήνης, συχνά μένουν στο περιθώριο. Όχι από αδιαφορία, αλλά γιατί ελπίζουμε πως δεν θα χρειαστεί ποτέ να τα αντιμετωπίσουμε. Ένα από αυτά είναι οι αντοχές της κοινωνίας σε συνθήκες υπερβολικής πίεσης.
Tου Δρ. Νεόφυτου Ζαμπά
Υποψήφιος Βουλευτής Λευκωσίας και μέλος Πολιτικού Γραφείου ΔΗ.ΣΥ
Το σύστημα υγείας είναι το πρώτο που δοκιμάζεται σε περίπτωση πολεμικής σύγκρουσης ή γενικευμένης κρίσης, Και αυτό οφείλεται στο ότι δεν έχει οργανωθεί αλλά ούτε και έχει σχεδιαστεί με σκοπό την αντιμετώπιση παρατεταμένων, μαζικών και πολλαπλών αναγκών. Το κρίσιμο ερώτημα που τίθεται για την Κύπρο είναι εάν μπορεί να ανταπεξέλθει όταν οι ανάγκες ξεπεράσουν ξαφνικά τη ρουτίνα της καθημερινής λειτουργίας.
Εν καιρώ ειρήνης, το κυπριακό σύστημα υγείας λειτουργεί επαρκώς και, σε πολλές περιπτώσεις, χάρη στην αυταπάρνηση των ανθρώπων του. Μια εισβολή, μια μεγάλης κλίμακας φυσική καταστροφή ή μια σύνθετη έκτακτη ανάγκη, όμως, δεν δοκιμάζει τη ρουτίνα· δοκιμάζει τα όρια. Η δυνατότητα μαζικής περίθαλψης είναι περιορισμένη, τα αποθέματα κλινών και κρίσιμων υποδομών εξαντλούνται γρήγορα, ενώ η ταχεία μετατροπή χώρων σε λειτουργικές μονάδες περίθαλψης δεν είναι ούτε αυτονόητη ούτε άμεσα εφαρμόσιμη.
Σε τέτοιες συνθήκες, η ιατρική πράξη αλλάζει χαρακτήρα. Μετατρέπεται σε πράξη διαλογής: ποιος προηγείται, ποιος μπορεί να περιμένει, ποιος δεν θα προλάβει. Αυτές οι αποφάσεις δεν είναι μόνο ιατρικές· είναι βαθιά ανθρώπινες και ηθικά φορτισμένες και απαιτούν θεσμική προετοιμασία και στήριξη. Όταν αυτή απουσιάζει, το βάρος μεταφέρεται άδικα και σιωπηλά στον εκάστοτε γιατρό, νοσηλευτή και λειτουργό υγείας.
Η εμπειρία της Ουκρανίας δείχνει επίσης κάτι ακόμη: κανένα σύστημα υγείας δεν καταρρέει πρώτα σε εξοπλισμό. Καταρρέει στο ανθρώπινο δυναμικό. Γιατροί και νοσηλευτές εκτίθενται επί μακρόν σε τραύματα, θανάτους και συνεχή ηθικά διλήμματα, οδηγούμενοι σε εξουθένωση, αυξημένο κίνδυνο λαθών και, τελικά, σε έντονη ψυχολογική πίεση.
Εκτιμώ ότι η Κύπρος δεν διαθέτει επαρκές απόθεμα εφεδρικού, ειδικά εκπαιδευμένου προσωπικού για τη διαχείριση μαζικών τραυματισμών, τραυμάτων πολέμου ή παρατεταμένης κρίσης. Η εκπαίδευση που υπάρχει είναι αποσπασματική και δεν εντάσσεται σε μια συνεκτική εθνική στρατηγική ετοιμότητας. Σε πραγματικές συνθήκες πίεσης, αυτό το κενό θα γίνει ορατό πολύ πιο γρήγορα απ’ όσο θα θέλαμε να πιστεύουμε.
Επιπρόσθετα πρέπει να ληφθεί υπόψη και η ψυχική υγεία. Ο πόλεμος δυστυχώς δεν τελειώνει όταν σταματούν οι εχθροπραξίες. Το ψυχικό τραύμα εμφανίζεται συχνά αργότερα και επιμένει περισσότερο. Μετατραυματικό στρες (PTSD), κατάθλιψη, αγχώδεις διαταραχές, ενδοοικογενειακή βία και χρήση ουσιών είναι πληγές που διαβρώνουν τη συνοχή της κοινωνίας και, σιωπηλά, τη λειτουργία των θεσμών.
Οι υπηρεσίες ψυχικής υγείας στην Κύπρο ήδη λειτουργούν στα όριά τους, εν καιρό ειρήνης. Σε ένα σενάριο μαζικού τραύματος, ο κορεσμός θα είναι ταχύς και οι συνέπειες μακροχρόνιες. Όχι μόνο για τα άμεσα επηρεαζόμενα άτομα αλλά και για την κοινωνία συνολικά.
Ας πάρουμε ως δεδομένο ότι υπάρχουν σχέδια πολιτικής άμυνας και πρωτόκολλα έκτακτης ανάγκης στο σύστημα υγείας καθώς και στην Εθνική Φρουρά και στα σώματα ασφαλείας. Το κρίσιμο ερώτημα όμως, δεν είναι αν υπάρχουν στο χαρτί, αλλά αν δοκιμάζονται ρεαλιστικά, αν είναι γνωστά στο υγειονομικό προσωπικό και αν εμπνέουν εμπιστοσύνη στους πολίτες. Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η σύγχυση, η ασαφής πληροφόρηση και ο κακός συντονισμός επιβαρύνουν το σύστημα υγείας όσο και η έλλειψη εξοπλισμού.
Όταν το σύστημα υγείας πιέζεται ασφυκτικά, η πολιτεία καταφεύγει αναπόφευκτα σε έκτακτα μέτρα. Αν αυτά εφαρμοστούν χωρίς διαφάνεια, λογοδοσία και σαφή χρονικά όρια, η υγειονομική κρίση μετατρέπεται σταδιακά σε κρίση δημοκρατίας. Η υγεία τελικά, πέρα από τεχνικό ζήτημα, αποτελεί δείκτη θεσμικής αντοχής και κοινωνικής εμπιστοσύνης.
Ένα ελάχιστο πλαίσιο προτάσεων
Η ανάδειξη των ελλείψεων έχει νόημα μόνο όταν συνοδεύεται από σκέψη για την αντιμετώπισή τους. Χωρίς υπερβολές, η Κύπρος θα μπορούσε να ενισχύσει την ανθεκτικότητά της μέσα από ένα ενιαίο εθνικό σχέδιο μαζικής ιατρικής ανταπόκρισης, τη συστηματική εκπαίδευση και ενεργοποίηση εφεδρικού υγειονομικού προσωπικού, την ουσιαστική ενίσχυση των υπηρεσιών ψυχικής υγείας πριν από την κρίση και τη διασφάλιση διαφάνειας και θεσμικής λογοδοσίας σε συνθήκες έκτακτης ανάγκης.
Με την ευκαιρία της ανάληψης της προεδρίας της Ε.Ε. καταθέτω τις εξής προτάσεις:
1. Την δημιουργία ενός ευρωπαϊκού σχεδίου ιατρικής ανταπόκρισης σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης.
2. Την δημιουργία τριτοβάθμιου στρατιωτικού νοσοκομείου που να επανδρώνεται από ευρωπαϊκό ιατρικό και παραϊατρικό προσωπικό
Η ετοιμότητα του συστήματος υγείας δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια ούτε άσκηση επί χάρτου. Είναι μέτρο πολιτικής ευθύνης, θεσμικής σοβαρότητας και σεβασμού προς τους πολίτες. Αν περιμένουμε την κρίση για να διαπιστώσουμε τα κενά, τότε το κόστος δεν θα είναι απλώς υγειονομικό· θα είναι βαθιά ανθρώπινο και δημοκρατικό.