Η σύλληψη του Μαδούρο από τις ΗΠΑ: Σείεται η διεθνής έννομη τάξη

Η σύλληψη ή, ακριβέστερα, η απαγωγή του Μαδούρο συνιστά πρωτοφανές φαινόμενο στη σύγχρονη διεθνή πολιτική. Προκάλεσε άμεσες και έντονες αναταράξεις στο γεωπολιτικό περιβάλλον και αναζωπύρωσε τις συγκρίσεις με την επέμβαση των Ηνωμένων Πολιτειών στον Παναμά το 1989. Παρότι τα δύο περιστατικά συχνά τίθενται σε αντιπαραβολή στη δημόσια συζήτηση, πρόκειται για περιπτώσεις νομικά και συγκυριακά διακριτές.
Η εισβολή των Ηνωμένων Πολιτειών στον Παναμά, όσο αμφιλεγόμενη και αν παραμένει, επιχειρήθηκε τουλάχιστον να ενταχθεί σε ένα πλαίσιο αναγνωρίσιμων νομικών δικαιολογήσεων, ανεξαρτήτως του αν αυτές ήταν ορθές ή πειστικές. Πρώτον, προβλήθηκε ως άσκηση του εγγενούς δικαιώματος αυτοάμυνας βάσει του άρθρου 51 του Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών και του άρθρου 21 του Χάρτη του Οργανισμού Αμερικανικών Κρατών, μετά από επιθέσεις και απειλές κατά αμερικανικού προσωπικού. Δεύτερον, παρουσιάστηκε ως νόμιμη χρήση βίας στο πλαίσιο της Συνθήκης για τη Διώρυγα του Παναμά, με σκοπό την προστασία και υπεράσπισή της. Τρίτον, έλαβε χώρα με τη συναίνεση της κυβέρνησης του Παναμά υπό τον Γκιγιέρμο Εντάρα, ο οποίος είχε αναγνωριστεί διεθνώς ως ο νόμιμος πρόεδρος της χώρας.
Περαιτέρω, ο Παναμάς ήταν ένα μικρό κράτος, με ήδη εκτεταμένη στρατιωτική παρουσία των Ηνωμένων Πολιτειών στο έδαφός του και με έναν δημοκρατικά εκλεγμένο ηγέτη έτοιμο να αναλάβει την εξουσία. Ακόμη και υπό αυτές τις συνθήκες, η επέμβαση είχε ως αποτέλεσμα σοβαρές απώλειες αμάχων, με εκατοντάδες θανάτους να αναφέρονται, χωρίς ποτέ να καθοριστεί επίσημος, διαφανής και κοινά αποδεκτός αριθμός θυμάτων. Το επεισόδιο παραμένει βαθιά αμφισβητούμενο και σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να θεωρηθεί προηγούμενο προς μίμηση ή εξύμνηση.
Αντιθέτως, στην περίπτωση του Μαδούρο, μέρος της πολιτικής αφήγησης στις Ηνωμένες Πολιτείες υποστηρίζει ότι παρέμεινε στην εξουσία πέραν της λήξης της προεδρικής του θητείας και ότι το καθεστώς του ενεπλάκη σε συστηματική καταστολή, εκτεταμένη βία και περιφερειακή αποσταθεροποίηση, απειλώντας τόσο τον πληθυσμό της Βενεζουέλας όσο και ευρύτερα ημισφαιρικά συμφέροντα, συμπεριλαμβανομένων εκείνων των Ηνωμένων Πολιτειών.
Ωστόσο, η κεντρική νομική ένσταση είναι απλή και θεμελιώδης: το κράτος δικαίου υφίσταται ακριβώς ως εναλλακτική στη βία και την αυθαιρεσία. Όπως τα εθνικά έννομα συστήματα απαγορεύουν στους ιδιώτες να επιβάλλουν αποτελέσματα μέσω φυσικής βίας, έτσι και η διεθνής έννομη τάξη έχει σχεδιαστεί ώστε να περιορίζει τα κράτη από το να καταφεύγουν στη στρατιωτική ισχύ για την επίτευξη πολιτικών στόχων. Η διεθνής σταθερότητα προϋποθέτει ειρήνη, τήρηση των συνθηκών και ένα θεσμικό σύστημα στο οποίο οι νομικοί κανόνες διατηρούν δεσμευτική ισχύ.
Η λογική αυτή ενσωματώνεται στον Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών, που υιοθετήθηκε μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Ακρογωνιαίος λίθος του είναι η απαγόρευση της χρήσης βίας, με μόνον περιορισμένες και αυστηρά οριοθετημένες εξαιρέσεις βάσει του άρθρου 2(4). Στην πράξη, δύο εξαιρέσεις κυριαρχούν: η αυτοάμυνα σε απάντηση ένοπλης επίθεσης και η χρήση βίας κατόπιν εξουσιοδότησης του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ. Η πρώτη επικαλέστηκε από τις Ηνωμένες Πολιτείες στην περίπτωση του Παναμά το 1989. Η δεύτερη, η οποία προϋποθέτει εξαιρετικά υψηλό κατώφλι νομιμότητας, απουσιάζει πλήρως στην περίπτωση Μαδούρο, όπου δεν μπορεί να προβληθεί αξιόπιστος ισχυρισμός συναίνεσης νόμιμης βενεζουελάνικης αρχής στη χρήση βίας.
Η απαγόρευση της χρήσης βίας απορρέει άμεσα από τις αρχές της κρατικής κυριαρχίας και της μη επέμβασης στις εσωτερικές υποθέσεις άλλων κρατών. Η ίδια λογική διέπει και τη λειτουργία της INTERPOL. Ο Οργανισμός δεν διαθέτει την εξουσία να υποχρεώσει ένα κράτος μέλος να ενεργήσει βάσει Ερυθράς Αγγελίας, όπως ακριβώς ένα αιτούν κράτος δεν μπορεί να εξαναγκάσει ένα άλλο να προβεί σε έκδοση. Οι περιορισμοί αυτοί αντανακλούν τον πυρήνα της κυριαρχίας, σύμφωνα με τον οποίο κάθε κράτος διατηρεί υπέρτατη εξουσία επί του εδάφους και του πληθυσμού του. Η αυτονομία αυτή, ωστόσο, δεν είναι απόλυτη, αλλά ασκείται εντός των ορίων που επιβάλλει το διεθνές δίκαιο, συμπεριλαμβανομένων των δεσμευτικών υποχρεώσεων για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Η συγκεκριμένη στρατιωτική επιχείρηση αναδεικνύει μια δομική αδυναμία του διεθνούς δικαίου: ενώ θέτει σαφείς κανονιστικούς περιορισμούς, στερείται αποτελεσματικών μηχανισμών επιβολής σε συνθήκες έντονης ασυμμετρίας ισχύος. Σε τέτοια συμφραζόμενα, καθίσταται δελεαστική η αποδοχή της κυνικής διαπίστωσης ότι «όταν οι ισχυροί δρουν, οι κανόνες κάμπτονται».