Η μισή Ευρωζώνη σε άτυπα μνημόνια: Τι έρχεται μετά το «μαξιλάρι»

Την ώρα που η δημόσια συζήτηση στην Ευρώπη επικεντρώνεται σε ζητήματα γεωπολιτικής, ενεργειακής μετάβασης και άμυνας, ένα εξαιρετικά κρίσιμο οικονομικό γεγονός περνά σχεδόν απαρατήρητο: Η μισή Ευρωζώνη βρίσκεται ήδη σε καθεστώς άτυπου μνημονίου. Και τα χειρότερα δεν έχουν ακόμη έρθει.
Οι φωνές που προειδοποιούν για δημοσιονομικό «εκτροχιασμό» πληθαίνουν. Οι ανησυχίες κορυφώνονται για την περίοδο μετά το 2027, όταν θα πάψει να υπάρχει το χρηματοδοτικό «μαξιλάρι» του Ταμείου Ανάκαμψης. Πρόκειται για ένα εργαλείο που λειτούργησε ως προσωρινό οξυγόνο για τις ευρωπαϊκές οικονομίες μετά την πανδημία, επιτρέποντας υψηλότερα ελλείμματα, δημόσιες επενδύσεις και αναβολή δύσκολων αποφάσεων.
Ήδη, σύμφωνα με εκθέσεις που έχουν δει το φως της δημοσιότητας, η απουσία του Ταμείου Ανάκαμψης αναμένεται να επηρεάσει σημαντικά τον ρυθμό ανάπτυξης χωρών όπως είναι η Ελλάδα. Όμως η πραγματική ζημιά έγινε πολύ νωρίτερα και αφορά το σύνολο της Ευρωζώνης: έναν καταιγισμό οικονομικών πολιτικών που, αντί να ενισχύουν τη βιώσιμη ανάπτυξη, οδηγούν σε στασιμότητα και λιτότητα.
Μετά την πανδημία και τη λήξη της «περιόδου χάριτος», οι Βρυξέλλες επανάφεραν αυστηρά το όριο του 3% στο δημοσιονομικό έλλειμμα. Έτσι ενεργοποιήθηκε εκ νέου η γνωστή Διαδικασία Υπερβολικού Ελλείμματος (ΔΥΕ). Από το 2024 και μετά, κάθε κράτος-μέλος που υπερβαίνει αυτό το όριο μπαίνει αυτόματα σε ένα καθεστώς αυξημένης επιτήρησης, με σαφή χαρακτηριστικά μνημονίου.
Η διαδικασία είναι οικεία τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Κύπρο από την προηγούμενη δεκαετία: προειδοποιητικές εκθέσεις, τελεσίγραφα, συγκεκριμένες «διορθωτικές» πολιτικές και, εφόσον δεν υπάρξει συμμόρφωση, κυρώσεις. Η διαφορά είναι ότι αυτή τη φορά το φαινόμενο δεν αφορά τους «αδύναμους κρίκους» της Ευρωζώνης, αλλά χώρες του ευρωπαϊκού πυρήνα.
Ήδη έχουν κινηθεί ανάλογες διαδικασίες για την Αυστρία, το Βέλγιο, τη Γαλλία, την Ιταλία, την Ουγγαρία, τη Μάλτα, τη Σλοβακία, τη Ρουμανία και την Πολωνία. Δηλαδή, σχεδόν οι μισές χώρες της Ευρωζώνης και της Ε.Ε. βρίσκονται υπό καθεστώς δημοσιονομικής επιτήρησης, με δεσμεύσεις που περιορίζουν δραστικά την οικονομική τους πολιτική.
Το ίδιο το Συμβούλιο της Ε.Ε. περιγράφει με σαφήνεια τον μηχανισμό. Η ΔΥΕ έχει σχεδιαστεί για να διασφαλίζει τη «δημοσιονομική πειθαρχία», με σημεία αναφοράς το 3% για το έλλειμμα και το 60% για το δημόσιο χρέος, όπως προβλέπουν οι Συνθήκες της Ε.Ε. Στην πράξη, όμως, οι κανόνες αυτοί εφαρμόζονται σε ένα εντελώς διαφορετικό οικονομικό περιβάλλον από εκείνο στο οποίο σχεδιάστηκαν.
Το νέο πλαίσιο οικονομικής διακυβέρνησης, που ισχύει από τις 30 Απριλίου 2024, άλλαξε τον τρόπο διεξαγωγής της ΔΥΕ, όχι όμως τη φιλοσοφία της. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αξιολογεί τα δεδομένα, εισηγείται την ύπαρξη υπερβολικού ελλείμματος και το Συμβούλιο εκδίδει συστάσεις με συγκεκριμένη δημοσιονομική πορεία και αυστηρές προθεσμίες. Με απλά λόγια: περικοπές, φόροι και περιορισμός δαπανών.
Τα κράτη-μέλη έχουν στη διάθεσή τους έξι μήνες για να συμμορφωθούν. Αν δεν το πράξουν, ενεργοποιούνται κυρώσεις, με πρόστιμα που φτάνουν έως και το 0,05% του ΑΕΠ και επαναλαμβάνονται ανά εξάμηνο μέχρι να κριθεί ότι ελήφθησαν «αποτελεσματικά μέτρα». Και αν η συμμόρφωση συνεχίσει να απουσιάζει, οι κυρώσεις κλιμακώνονται.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι απλό: μπορεί η Ευρωζώνη να αντέξει μια γενικευμένη επιστροφή στη λιτότητα; Η εμπειρία της προηγούμενης δεκαετίας δείχνει ότι οι πολιτικές αυτές βαθαίνουν τις ανισότητες, υπονομεύουν την ανάπτυξη και τροφοδοτούν κοινωνική και πολιτική αστάθεια. Όταν εφαρμόζονται ταυτόχρονα σε πολλές μεγάλες οικονομίες, οι συνέπειες πολλαπλασιάζονται.
Η Ευρώπη φαίνεται να οδεύει προς μια νέα φάση δημοσιονομικής ασφυξίας, χωρίς όμως το άλλοθι μιας έκτακτης κρίσης όπως η πανδημία. Το Ταμείο Ανάκαμψης λειτούργησε ως προσωρινή αναστολή της πραγματικότητας. Όταν αυτό το εργαλείο αποσυρθεί, θα αποκαλυφθεί το πραγματικό βάθος του προβλήματος.
Το ερώτημα «τι ακολουθεί» δεν είναι θεωρητικό. Αν δεν υπάρξει ουσιαστική αναθεώρηση της ευρωπαϊκής οικονομικής πολιτικής, η Ευρωζώνη κινδυνεύει να εγκλωβιστεί σε έναν φαύλο κύκλο επιτήρησης, λιτότητας και χαμηλής ανάπτυξης. Και αυτή τη φορά, δεν θα πρόκειται για το πρόβλημα λίγων χωρών, αλλά για ένα συστημικό πρόβλημα ολόκληρης της Ευρώπης.
* Αναπληρωτής Καθηγητής Οικονομικών και Χρηματοοικονομικών και Προέδρος του Τμήματος Οικονομικών και Διοίκησης του Πανεπιστήμιου Νεάπολις Πάφος