Η κρίση της δημοκρατίας και οι σύγχρονοι «σωτήρες»

Η δημοκρατία, ως πολιτικό σύστημα που στηρίζεται στη λαϊκή κυριαρχία, τη συμμετοχή και τον έλεγχο της εξουσίας, βρίσκεται σήμερα αντιμέτωπη με μια πολυεπίπεδη κρίση, η οποία σε γενικές γραμμές οφείλεται στην απογοήτευση του κόσμου από το πολιτικό σώμα, στην αύξηση της διαφθοράς και στην έντονη ακριβεία που συμπιέζει το βιοτικό επίπεδο μεγάλων κοινωνικών στρωμάτων. Η κρίση αυτή δεν εκδηλώνεται μόνο με τη μείωση της εμπιστοσύνης των πολιτών προς τους θεσμούς, αλλά και με την στροφή προς αμφιλεγόμενα πολλές φορές επικίνδυνα πρόσωπα που αυτοπαρουσιάζονται ως «σωτήρες» — ως οι μόνοι ικανοί να αποκαταστήσουν την τάξη, τη σταθερότητα ή την «αληθινή» βούληση του λαού.
Η φθορά της εμπιστοσύνης
Σε πολλές σύγχρονες κοινωνίες, οι πολίτες βιώνουν μια διαρκή απόσταση από την πολιτική διαδικασία. Οικονομικές ανισότητες, κοινωνικός αποκλεισμός, σκάνδαλα διαφθοράς και η αίσθηση ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται ερήμην της κοινωνίας υπονομεύουν τη νομιμοποίηση των δημοκρατικών θεσμών. Όταν η δημοκρατία εκλαμβάνεται ως τυπική διαδικασία χωρίς ουσιαστικό αντίκρισμα στην καθημερινή ζωή, τότε μετατρέπεται εύκολα σε κενό κέλυφος.
Το έδαφος για τους «σωτήρες»
Μέσα σε αυτό το κλίμα απογοήτευσης, αναδύονται οι «σωτήρες». Πρόκειται συνήθως για ηγετικές φυσιογνωμίες που υπόσχονται απλές λύσεις σε σύνθετα προβλήματα. Επικαλούνται τον «λαό» ως ενιαίο και ομοιογενές σώμα, αντιπαραθέτοντάς τον σε «ελίτ», «συστήματα» ή «εχθρούς», εσωτερικούς και εξωτερικούς. Ο λόγος τους είναι συναισθηματικός, πολωτικός και συχνά αντιθεσμικός. Το πιο τρανταχτό ιστορικό παράδειγμα υπήρξε ο Χίτλερ που ανήλθε στην εξουσία υποσχόμένος ότι «θα κάνει την Γερμανία μεγάλη ξανά». Η κατάληξη ήταν βέβαια να την οδηγήσει ένα καταστροφικό πόλεμο.
Οι «σωτήρες» δεν αμφισβητούν πάντα ανοιχτά τη δημοκρατία· αντιθέτως, ισχυρίζονται ότι τη σώζουν. Στην πράξη όμως, η συγκέντρωση εξουσίας στο πρόσωπό τους, η απαξίωση των ελέγχων και των ισορροπιών, καθώς και η στοχοποίηση της διαφορετικής άποψης, διαβρώνουν τα θεμέλια της δημοκρατικής λειτουργίας. Με τη σωστή χρήση των Κοινωνικών Δικτύων, πλέον, είναι εύκολο κάποιος να κάνει καθημερινή πλύση εγκεφάλου στη μάζα που πολλές φορές καταναλώνει την τροφή που της πλάσαρουν αμάσητη, καθώς πνίγεται στα καθημερινά της προβλήματα.
Παραδείγματα σύγχρονου λαϊκισμού και πόλωσης
Σημερινό, χαρακτηριστικό παράδειγμα της δυναμικής των «σωτήρων» αποτελεί η περίπτωση του Ντόναλντ Τραμπ στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο πολιτικός του λόγος βασίστηκε στην έντονη πόλωση, στην αμφισβήτηση θεσμών και ΜΜΕ, καθώς και στην καλλιέργεια φόβου απέναντι στους «άλλους». Οι μετανάστες παρουσιάστηκαν ως η βασική αιτία της οικονομικής ανασφάλειας, της εγκληματικότητας και της πολιτισμικής «παρακμής», απλοποιώντας σκόπιμα σύνθετα κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα. Με αυτόν τον τρόπο, η οργή και η απογοήτευση μεγάλων κοινωνικών ομάδων διοχετεύτηκαν σε έναν εύκολο αποδιοπομπαίο τράγο.
Παρόμοια φαινόμενα παρατηρούνται και στην Ευρώπη, με την άνοδο ακροδεξιών κομμάτων και κινημάτων που επενδύουν συστηματικά στον φόβο απέναντι στους «ξένους» και τους μετανάστες. Ο φανατισμός καλλιεργείται μέσω απλουστευτικών αφηγημάτων που παρουσιάζουν το μεταναστευτικό ως τη ρίζα όλων των κοινωνικών προβλημάτων: από την ανεργία και την εγκληματικότητα έως την κρίση της εθνικής ταυτότητας και την υποβάθμιση των δημόσιων υπηρεσιών. Έτσι, οι πραγματικές αιτίες —όπως οι οικονομικές ανισότητες, οι πολιτικές λιτότητας ή η αποδυνάμωση του κοινωνικού κράτους— αποσιωπώνται.
Η στρατηγική αυτή δεν στοχεύει απλώς στη διαμόρφωση πολιτικών θέσεων, αλλά στη συναισθηματική πόρωση της κοινωνίας. Μέσα από έναν λόγο «εμείς εναντίον αυτών», οι «σωτήρες» εμφανίζονται ως οι μόνοι υπερασπιστές του λαού, νομιμοποιώντας αυταρχικές πρακτικές και περιορισμούς δικαιωμάτων στο όνομα της ασφάλειας και της τάξης.
Δημοκρατία χωρίς δημοκράτες;
Ένα από τα κεντρικά ερωτήματα της εποχής μας είναι αν μπορεί να υπάρξει δημοκρατία χωρίς ενεργούς δημοκράτες πολίτες. Η ανάθεση της πολιτικής ευθύνης σε «σωτήρες» απαλλάσσει προσωρινά το άτομο από την ευθύνη της συμμετοχής, αλλά μακροπρόθεσμα οδηγεί σε παθητικότητα και αυταρχισμό. Η δημοκρατία, όμως, προϋποθέτει σύγκρουση ιδεών, συμβιβασμούς και συνεχή εγρήγορση.
Η διέξοδος από την κρίση
Η απάντηση στην κρίση της δημοκρατίας δεν βρίσκεται σε δήθεν χαρισματικούς ηγέτες ούτε στην ισοπέδωση της ίδιας δημοκρατίας και σίγουρα δεν βρίσκεται στο διχασμό. Η απάντηση βρίσκεται στην ενίσχυση της παιδείας, της κοινωνικής δικαιοσύνης και της ουσιαστικής συμμετοχής αλλά και στην πάταξη της διαφθοράς όπου υπάρχει. Η αναζωογόνηση των θεσμών, η διαφάνεια και η λογοδοσία μπορούν να αποκαταστήσουν την εμπιστοσύνη των πολιτών.
Κομβικό στοιχείο αποτελεί η συνειδητή πολιτική επιλογή: η ψήφος με γνώμονα το κοινό καλό και το συλλογικό συμφέρον, και όχι με βάση τον θυμό, τον φόβο ή στιγμιαίες συναισθηματικές φορτίσεις. Όταν η πολιτική απόφαση καθοδηγείται από προσωπικά συμφέροντα ή από την ανάγκη εκτόνωσης της οργής, ανοίγει ο δρόμος για τη χειραγώγηση και την ενίσχυση αντιδημοκρατικών λογικών.
Η δημοκρατία προϋποθέτει ενημερωμένους και υπεύθυνους πολίτες που αντιλαμβάνονται ότι η ψήφος δεν είναι πράξη τιμωρίας, αλλά πράξη ευθύνης. Αυτή είναι η αρχή των πάντων: χωρίς πολιτική ωριμότητα, καμία θεσμική μεταρρύθμιση δεν μπορεί να αποδώσει. Η ενίσχυση της παιδείας, η κοινωνική δικαιοσύνη, η διαφάνεια και η λογοδοσία παραμένουν αναγκαίες συνθήκες, όμως χωρίς ενεργή και συνειδητή συμμετοχή της κοινωνίας, η δημοκρατία παραμένει ευάλωτη.
Η δημοκρατία περνά αναμφίβολα μια βαθιά και επικίνδυνη κρίση. Όμως η ψήφος τιμωρίας, όσο ελκυστική κι αν μοιάζει σε περιόδους οργής και απογοήτευσης, δεν αποτελεί λύση. Αντιθέτως, συχνά λειτουργεί υπονομευτικά, αποδυναμώνοντας τη δημοκρατική σταθερότητα και ανοίγοντας τον δρόμο σε επιλογές που μπορεί να αποδειχθούν επιζήμιες για το συλλογικό μέλλον.
Σε ένα ασταθές γεωπολιτικό περιβάλλον, ο κίνδυνος από την Τουρκία παραμένει υπαρκτός και διαρκής. Η αντιμετώπισή του δεν μπορεί να βασιστεί σε συνθήματα, σε άπειρα χέρια ή πρόχειρους αυτοσχεδιασμούς. Απαιτεί μια χώρα θεσμικά ισχυρή, κοινωνικά ενωμένη και πολιτικά ώριμη· μια δημοκρατία λειτουργική και αξιόπιστη, με ανθρώπους που γνωρίζουν να χαράσσουν σοβαρή, μακρόπνοη εξωτερική πολιτική.
Η δημοκρατία δεν αντέχει τα πειράματα ούτε τις εκρήξεις θυμού στην κάλπη. Αντέχει μόνο όταν στηρίζεται στη συνείδηση, την ευθύνη και τη συλλογική λογική. Και σε κρίσιμες εποχές, αυτή η στάση δεν είναι απλώς επιλογή — είναι εθνική ανάγκη.
*Meta Certified Digital Marketing Associate