Η Ευρώπη εισέρχεται στην εποχή της ταπείνωσης

Του Adrian Wooldridge
Η Ευρώπη έχει περάσει από πολλές εποχές στην πολυτάραχη ιστορία της: την εποχή των ανακαλύψεων, την εποχή του διαφωτισμού, την εποχή της επέκτασης, την εποχή της καταστροφής και την εποχή της ενοποίησης. Τώρα εισέρχεται σε μια νέα εποχή: αυτή της ταπείνωσης.
Η διαμάχη της Ευρώπης με τον Ντόναλντ Τραμπ σχετικά με το αν οι ΗΠΑ μπορούν να αγοράσουν με τη βία τη Γροιλανδία από τη Δανία μπορεί να είναι σουρεαλιστική, αλλά ταιριάζει σε ένα ευρύτερο μοτίβο. Οι ΗΠΑ (ή η Κίνα) ενεργούν. Η Ευρώπη απαντά. Οι ΗΠΑ (ή η Κίνα) κινούνται αποφασιστικά. Η ΕΕ συζητά και διστάζει. Αυτή την εβδομάδα, η ελίτ της Ευρώπης έφτασε σε παροξυσμό λόγω των απειλών του Τραμπ να χρησιμοποιήσει βία ή δασμούς για να αποκτήσει τον έλεγχο της Γροιλανδίας, μέχρι τελικά να κάνει ο Τραμπ στροφή 180 μοιρών και να ισχυριστεί ότι είχε κλείσει συμφωνία με τον γενικό γραμματέα του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, μια συμφωνία που, στην πραγματικότητα, ήταν στο τραπέζι εδώ και αρκετό καιρό. Η θύελλα έχει πλέον περάσει, μέχρι ο Τραμπ να στρέψει την προσοχή του σε κάτι άλλο – ή να αποφασίσει ότι η συμφωνία για τη Γροιλανδία είναι μια απάτη – και η Ευρώπη να πρέπει να ανταποκριθεί για άλλη μια φορά σε εξωτερικές προκλήσεις.Play Video
Από τον 15ο αιώνα και μετά, η Ευρώπη ήταν η κύρια δύναμη στην ιστορία της ανθρωπότητας – μερικές φορές για καλό (η Αναγέννηση και το φιλελεύθερο ιδεώδες), μερικές φορές για κακό (ο ναζισμός και ο κομμουνισμός), αλλά πάντα με συνέπειες που άλλαξαν τον κόσμο. Οι Ευρωπαίοι εφηύραν τις καθοριστικές τεχνολογίες της σύγχρονης εποχής, από το τυπογραφικό πιεστήριο μέχρι την ατμομηχανή, καθώς και τις καθοριστικές πολιτικές ιδέες.
Οι Ευρωπαίοι επέβαλαν τη θέλησή τους στον υπόλοιπο κόσμο μέσω του ιμπεριαλισμού και της αποικιοκρατίας, εξάγοντας περισσότερα από 60 εκατομμύρια άτομα από το 1600 έως το 1950 και γεμίζοντας τον πλανήτη με περιοχές όπως η Νέα Ισπανία, η Νέα Αγγλία, η Νέα Γαλλία, η Νέα Καληδονία, το Νέο Άμστερνταμ. Τα δύο τρίτα των σημερινών μελών των Ηνωμένων Εθνών ανήκαν σε ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες σε κάποιο στάδιο της ιστορίας τους.
Ωστόσο, παρά τη διπλωματία των κανονιοφόρων, η Ευρώπη θριάμβευσε τόσο με την έλξη όσο και με την εξαναγκασμό. Οι αποικίες υιοθέτησαν ευρωπαϊκά (κυρίως βρετανικά) αθλήματα όπως το γκολφ, το τένις, το κρίκετ και το ποδόσφαιρο. Ο Ατατούρκ διέταξε τους Τούρκους να εγκαταλείψουν το φέσι και να υιοθετήσουν το ευρωπαϊκού τύπου καπέλο. Ο Τζαβαχαρλάλ Νεχρού διαμόρφωσε το κοινοβούλιο της νεοσύστατης ανεξάρτητης Ινδίας με πρότυπο το βρετανικό, ακόμη και στη λεπτομέρεια της ύπαρξης Προέδρου της Βουλής.
Η Ευρώπη σχεδόν καταστράφηκε από τους δύο πιο ολέθριους πολέμους της σύγχρονης ιστορίας – πολέμους που ξεκίνησαν στην καρδιά της Ευρώπης αλλά εξαπλώθηκαν σε ολόκληρο τον κόσμο. Ωστόσο, όταν τα πράγματα ηρέμησαν, η Ευρώπη παρέμεινε στο επίκεντρο της μεγάλης διαμάχης μεταξύ καπιταλισμού και κομμουνισμού. Η Ευρώπη επίσης προχώρησε σε μια μορφή “αυτοκαθαρισμού” που σημάδεψε την ιστορία, δημιουργώντας ένα νέο είδος πολιτικής και ένα νέο είδος κοινωνίας: ένα μετα-εθνικό κράτος και μια μικτή οικονομία που παρείχε σε όλους τους πολίτες της γενναιόδωρα οφέλη και διακοπές. Το 2005, ο Μαρκ Λέοναρντ συνόψισε την ευφορία που επικράτησε μετά τη δημιουργία του ευρώ στο βιβλίο του “Why Europe Will Run the 21st Century” (“21ος: Ο αιώνας της Ευρώπης“).
Αυτά τώρα τελείωσαν: οι Ευρωπαίοι είναι πλέον σαφώς αποδέκτες της ιστορίας και όχι δημιουργοί της. Ο πρωταγωνιστής των διεθνών υποθέσεων επί πέντε αιώνες έχει υποβαθμιστεί σε απλό θεατή, μια βασική κινητήρια δύναμη της ιστορικής αλλαγής που έχει πλέον μετατραπεί σε γλάστρα.
Οι Ευρωπαίοι ηγέτες συνειδητοποίησαν καθυστερημένα το μέγεθος της αδυναμίας τους. Οι ευρωκράτες υποστηρίζουν ότι πρέπει να κερδίσουν μια θέση στο τραπέζι για να αποφύγουν να μπουν στο μενού. Ο Εμανουέλ Μακρόν ανησυχεί ότι η Ευρώπη πρέπει να μεταρρυθμιστεί, αλλιώς θα πεθάνει. Σε μια καυστική έκθεση το 2024, ο Μάριο Ντράγκι, πρώην επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, δήλωσε ότι, χωρίς ριζικές αλλαγές, θα έχουμε αναπόφευκτα λιγότερη ευημερία, λιγότερη ισότητα, λιγότερη ασφάλεια “και, ως αποτέλεσμα, [θα είμαστε] λιγότερο ελεύθεροι να επιλέξουμε το πεπρωμένο μας”. Αλλά η αλήθεια είναι ότι οι ευκαιρίες για τολμηρές μεταρρυθμίσεις μπορεί να έχουν ήδη χαθεί.
Η πολιτική ηγεσία της Ευρώπης είναι είτε αδιάφορη (Φρίντριχ Μερτς) είτε εξαντλημένη (Μακρόν) είτε και τα δύο (Κιρ Στάρμερ). Η τελευταία ηγέτιδα που είχε οποιαδήποτε πιθανότητα να προωθήσει σημαντικές μεταρρυθμίσεις, η Άνγκελα Μέρκελ, σπατάλησε τα 16 χρόνια της στην εξουσία ακολουθώντας μία από τις πιο λανθασμένες πολιτικές των τελευταίων δεκαετιών – την εισαγωγή φθηνής ενέργειας από τη Ρωσία προκειμένου να πουλήσει βιομηχανικά προϊόντα, ιδίως εργαλειομηχανές, στην Κίνα. Σήμερα η πολιτική είναι παραλυμένη: η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στηρίζεται σε μια γραφειοκρατία-“ζόμπι”, το κέντρο κατακερματίζεται και η λαϊκιστική δεξιά κερδίζει έδαφος, με τη γαλλική Εθνική Συσπείρωση να συγκεντρώνει περίπου 33% στις δημοσκοπήσεις και την ακόμη πιο σκληροπυρηνική Εναλλακτική για τη Γερμανία να συγκεντρώνει 25%.
Το μερίδιο της Ευρώπης στο παγκόσμιο ΑΕΠ έχει συρρικνωθεί από περισσότερο από 30% το 1995 σε λιγότερο από 20% σήμερα. Μόνο τέσσερις από τις 50 κορυφαίες εταιρείες τεχνολογίας στον κόσμο είναι ευρωπαϊκές – και οι πιθανότητες να αλλάξει αυτό είναι ελάχιστες: Από το 2008 έως το 2021, σχεδόν το 30% των ευρωπαϊκών “μονόκερων” (startups με αξία άνω του 1 δισεκατομμυρίου δολαρίων) μετέφεραν την έδρα τους στο εξωτερικό, η συντριπτική πλειονότητα των οποίων στις ΗΠΑ. Ακόμη και οι παραδοσιακές βιομηχανίες που κυριαρχούν στην ευρωπαϊκή οικονομία και στη χρηματοδότηση της έρευνας και ανάπτυξης (R&D) υποφέρουν: οι ευρωπαϊκές τιμές ηλεκτρικής ενέργειας είναι δύο έως τρεις φορές υψηλότερες από τις τιμές στις ΗΠΑ και την Κίνα, και μια νέα γενιά φθηνών κινεζικών ηλεκτρικών οχημάτων είναι έτοιμη να καταστρέψει τη μεγαλύτερη μεταποιητική βιομηχανία της Ευρώπης, την αυτοκινητοβιομηχανία.
Η οικονομική στασιμότητα υπονομεύει τα δύο εναπομείναντα πλεονεκτήματα της Ευρώπης που την έκαναν να γράψει ιστορία: το βιοτικό της επίπεδο και την πνευματική της ισχύ. Σε κατά κεφαλήν βάση, το πραγματικό διαθέσιμο εισόδημα έχει σχεδόν διπλασιαστεί στις ΗΠΑ από το 2000 σε σχέση με την ΕΕ. Η κατάταξη QS World University Rankings για το 2026 τοποθετεί μόνο πέντε ευρωπαϊκά πανεπιστήμια στο top 30, εκ των οποίων τα τέσσερα βρίσκονται στην Αγγλία.
Η Ευρώπη έχει κάνει μεγάλα στοιχήματα που έχουν αποτύχει παταγωδώς. Στοιχημάτισε στην καλοπροαίρετη φύση τόσο της Ρωσίας όσο και της Κίνας. Και οι δύο αποδείχθηκαν κακόβουλες. Στοιχημάτισε στην ελεύθερη κυκλοφορία – και στη συνέχεια διπλασίασε το στοίχημα το 2016, όταν η Άνγκελα Μέρκελ υποδέχτηκε σχεδόν 300.000 Σύρους πρόσφυγες. Ωστόσο, ο συνδυασμός της υψηλής μετανάστευσης και της ελεύθερης κυκλοφορίας οδήγησε τους Βρετανούς να αποχωρήσουν από την Ευρωπαϊκή Ένωση – σηματοδοτώντας την πρώτη συρρίκνωση της Ένωσης από την ίδρυσή της – και τροφοδότησε την άνοδο του λαϊκισμού.
Το στοίχημα της Ευρώπης ότι οι ΗΠΑ θα είναι πρόθυμες να καλύψουν περίπου τα δύο τρίτα του κόστους του ΝΑΤΟ μέχρι το τέλος του κόσμου αρχίζει να καταρρέει. Οι Ευρωπαίοι πολιτικοί ήταν ασυνήθιστα τολμηροί στο να επικρίνουν τον Τραμπ στο Νταβός αυτή την εβδομάδα. Ο Μακρόν προειδοποίησε για μια “νέα αποικιακή προσέγγιση”. Ο πρωθυπουργός του Βελγίου, Μπαρτ Ντε Βέβερ, προέτρεψε τους Ευρωπαίους να υπερασπιστούν την “αυτοεκτίμησή” τους. Αλλά τι θα μπορούσε να κάνει η Ευρώπη αν ο Τραμπ δεν είχε κάνει την στροφή 180 μοιρών; Θα μπορούσαν τα σκληρά λόγια να μετατραπούν πραγματικά σε σκληρές πράξεις; Οι Ευρωπαίοι έχουν περισσότερα να χάσουν από την κατάρρευση του ΝΑΤΟ από ό,τι η Αμερική, όπως έχουν περισσότερα να χάσουν από έναν δασμολογικό πόλεμο.
Το άλλο μεγάλο στοίχημα της Ευρώπης, σχετικά με τη βιωσιμότητα της ελεύθερης αγοράς, επίσης παίρνει την κατιούσα. Η ευρωπαϊκή οικονομία είναι η πιο ανοιχτή στον κόσμο – συνεισφορά του εμπορίου στο ΑΕΠ υπερβαίνει το 50%, σε σύγκριση με 37% στην Κίνα και 27% στις ΗΠΑ. Είναι επίσης η πιο εκτεθειμένη στις διεθνείς αντιξοότητες: η Ευρώπη προμηθεύεται περίπου το 40% των εισαγωγών της από μια χούφτα προμηθευτές· περίπου οι μισές από αυτές τις εισαγωγές προέρχονται από δυνητικά εχθρικές χώρες (και αυτό δεν περιλαμβάνει τις ΗΠΑ). Με τον προστατευτισμό να αυξάνεται, τον μερκαντιλισμό να είναι της μόδας, τον Τραμπ να κραδαίνει το τσεκούρι των δασμών και τις συγκρούσεις να ξεσπούν παντού, η Ευρώπη είναι τρομερά εκτεθειμένη.
Όλα αυτά τα στοιχήματα καθοδηγούνταν από μια επιθυμία για την ευκολότερη επιλογή. Οι Ευρωπαίοι συνήθως είτε υποστηρίζουν ότι δεν υπάρχουν δύσκολες συμβιβαστικές λύσεις (μεταξύ οικολογίας και ανάπτυξης, για παράδειγμα) είτε αναβάλλουν τις δύσκολες αποφάσεις (όπως η χρηματοδότηση της άμυνας) σε ένα αόριστο μέλλον. Κανείς δεν είναι πιο μισητός στην ΕΕ από τον Μπόρις Τζόνσον. Αλλά το σύνθημα του Τζόνσον “να έχεις και την πίτα ολάκερη και τον σκύλο χορτάτο” ορίζει την αδυναμία της Ευρώπης.
Η περιθωριοποίηση της Ευρώπης είναι μια τραγωδία. Η Ευρώπη υιοθετεί μια σειρά αρχών – παγκόσμια συνεργασία, φιλελεύθερος οικουμενισμός και ήρεμη λήψη αποφάσεων – που ο κόσμος έχει απόλυτη ανάγκη. Ωστόσο, η Ευρώπη προκάλεσε η ίδια την τραγωδία της, υποεπενδύοντας σε “hard power” (σκληρή ισχύς) και επιτρέποντας στα γενναιόδωρα συναισθήματα να συντρίψουν τον δυναμισμό στην οικονομία. Οι πιθανότητες μια ήπειρος μικρών πολιτικών να παράγει ως εκ θαύματος μια νέα γενιά Ντε Γκωλ ή Τσόρτσιλ είναι ελάχιστες.
Ο ιστορικός A.J.P. Taylor είπε κάποτε ότι η Ευρώπη είχε δημιουργήσει περισσότερη ιστορία από όση μπορούσε να καταναλώσει και, ως εκ τούτου, ήταν αναγκασμένη να την εξάγει στο εξωτερικό. Σήμερα, η Ευρώπη φαίνεται καταδικασμένη να δημιουργεί λιγότερη ιστορία από όση μπορεί να καταναλώσει και να παρακολουθεί, αδρανής, καθώς πιο δυναμικές χώρες διαμορφώνουν το μέλλον.
Απόδοση – Επιμέλεια: Λυδία Ρουμποπούλου