Η εκτέλεση του Νίκου Μπελογιάννη και οι αντιδράσεις στην Κύπρο Μέρος 2ο

Η πρώτη δίκη της ομάδας Μπελογιάννη και ο Κυπριακός Τύπος
Του Μιχάλη Μιχαήλ
Μέρος 2ο
Στο πρώτο μέρος της νέας σειρά κειμένων που εγκαινιάσαμε, παρουσιάσαμε τη ζωή και τη δράση του Νίκου Μπελογιάννη, από τα πρώτα του βήματα στο κομμουνιστικό κίνημα έως τη συμμετοχή του στην Αντίσταση και τον Εμφύλιο Πόλεμο.
Παράλληλα, αναφερθήκαμε περιληπτικά στη σύλληψή του, στις δίκες που ακολούθησαν και στην εκτέλεση του ίδιου και των συντρόφων του το 1952, καθώς και στις έντονες αντιδράσεις που προκάλεσε τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς, με ιδιαίτερη έμφαση στην Κύπρο.
Στο σημερινό σημείωμα θα εξεταστούν πιο συγκεκριμένα οι κινητοποιήσεις και οι διώξεις που σημειώθηκαν στην Κύπρο, φωτίζοντας πτυχές της ιστορίας που έχουν σε μεγάλο βαθμό ξεχαστεί.
Ο «Ερρίκος Πανόζ»
Μετά την ήττα του ΔΣΕ, ο Νίκος Μπελογιάννης ήταν ένας από τους τελευταίους που εγκατέλειψαν τη χώρα τον Αύγουστο του 1949 και εγκαταστάθηκε σαν πολιτικός πρόσφυγας στην Πολωνία.
Τον Ιούνιο του 1950 επέστρεψε κρυφά στην Ελλάδα μέσω Αργεντινής με το ψευδώνυμο Ερρίκος Πανόζ, με σκοπό να ανασυγκροτήσει τις οργανώσεις του παράνομου τότε ΚΚΕ στην Αθήνα, που είχαν διαλυθεί από τις συλλήψεις και εκτελέσεις πολλών στελεχών του.
Στις 20 Δεκεμβρίου 1950, συνελήφθη και δικάστηκε για την εμπλοκή του με το ΚΚΕ με βάση τον Αναγκαστικό Νόμο 509/1947, σύμφωνα με τον οποίο το ΚΚΕ είχε κηρυχθεί παράνομο θεωρούμενο ως εγκληματική οργάνωση. Παράλληλα κατηγορήθηκε και ως κατάσκοπος της Σοβιετικής Ένωσης.
Η πρώτη δίκη
Η πρώτη δίκη ξεκίνησε στην Αθήνα στις 19 Οκτωβρίου 1951 με 52 κατηγορούμενους συνολικά, από το Έκτακτο Στρατοδικείο Αθηνών στο Αρσάκειο Δικαστικό Μέγαρο.
Ένα από τα μέλη του δικαστηρίου ήταν ο Γεώργιος Παπαδόπουλος, ο μετέπειτα δικτάτορας του καθεστώτος της 21ης Απριλίου 1967, ως έκτακτος στρατοδίκης.
Η δίκη ολοκληρώθηκε στις 16 Νοεμβρίου με δώδεκα θανατικές καταδίκες. Μετά την διεθνή κατακραυγή που ακολούθησε, ο πρωθυπουργός Νικόλαος Πλαστήρας δηλώνει ότι η απόφαση δεν θα εκτελεστεί. Αποφασίζεται όμως ο Μπελογιάννης και ορισμένοι άλλοι κατηγορούμενοι να παραπεμφθούν σε νέα δίκη με τη βαρύτερη κατηγορία της κατασκοπείας, με στόχο να αναιρεθεί η υπόσχεση που υποχρεώθηκε να δώσει.
Το εμφυλιοπολεμικό κλίμα επηρεάζει την Κύπρο
Η είδηση της καταδίκης παρουσιάστηκε τις επόμενες μέρες από μερίδα του ε/κυπριακού τύπου.
Κάνοντας ακόμα και μια απλή ανάγνωση των δημοσιευμάτων, γίνεται αντιληπτή η διαφορετική οπτική από την οποία έβλεπαν το θέμα οι εφημερίδες αυτές.
Πρέπει να σημειωθεί ότι το κλίμα του εμφύλιου πολέμου στην Ελλάδα είχε επηρεάσει βαθιά την κυπριακή κοινωνία και οι πολιτικές παρατάξεις είχαν ταχθεί ξεκάθαρα, η μεν αριστερά υπέρ του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας (ΔΣΕ), η δε δεξιά υπέρ του Ελληνικού Εθνικού Στρατού, ο οποίος με τη βοήθεια των Βρετανικών στρατευμάτων που επενέβησαν στην Ελλάδα κατάφερε και νίκησε τον ΔΣΕ το 1949.
Το ίδιο κλίμα επικρατούσε και μετά τη λήξη του εμφυλίου πολέμου και στα όσα ακολούθησαν και αποτυπωνόταν έντονα και στον τύπο της εποχής.
Η απόφαση αποτυπώνεται στον Κυπριακό Τύπο
Οι εφημερίδες δημοσίευαν κατά διαστήματα αναφορές από γεγονότα και ενέργειες στην Ελλάδα που κρίνονταν ως σοβαρές.
Έτσι έγινε αναφορά και στην απόφαση της πρώτης δίκης του Νίκου Μπελογιάννη και των συντρόφων του.
Η δεξιά εφημερίδα «Έθνος» δημοσίευσε στις 17 Νοεμβρίου 1951 μια τέτοια είδηση η οποία αφορούσε τρεις ειδήσεις σε ένα πλαίσιο κάτω από τον τίτλο «Δραματική ανακάλυψις και απόπειρα αυτοκτονίας κομμουνιστού κατασκόπου εις τας Αθήνας».
Το κείμενο αφορούσε πρώτα την είδηση για αυτοκτονία ενός κατασκόπου των κομμουνιστών, ο οποίος αυτοπυροβολήθηκε «εις την μυστικήν υπόγειον κτύπτην του, εκ της οποίας μετέδιδε πληροφορίας εις χώρας όπισθεν του “Σιδηρού Παραπετάσματος”».1
«Εις θάνατον ένδεκα προδόται»
Η δεύτερη είδηση αφορούσε την καταδίκη σε θάνατο του Μπελογιάννη και έντεκα συντρόφων του.
Είναι χαρακτηριστικό ότι οι καταδικασθέντες, επειδή ήταν αντίθετοι με την ιδεολογία της εφημερίδας, χαρακτηρίζονταν ως προδότες.
Δίνουμε το πλήρες, σύντομο κείμενο της εφημερίδας: «Υπό του Στρατοδικείου κατεδικάσθησαν σήμερον εις θάνατον ο εκ των κομμουνιστών ηγετών 37ετής Νικόλαος Μπελογιάννης και ένδεκα άλλοι συγκατηγορούμενοί του, διότι απεπειράθησαν να ανατρέψουν δια της βίας το καθεστώς της χώρας.
Τρεις άλλοι κατεδικάσθησαν εις ισόβια δεσμά και άλλοι εις μικροτέρας ποινάς. 47 απηλλάγησαν».
Η τρίτη είδηση αφορούσε τις έρευνες της αστυνομίας για την αποκάλυψη όλου του κατασκοπευτικού δικτύου του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας.
Ο «μοναρχοφασισμός» και οι καταδίκες
Εντελώς διαφορετικά κάλυψε το θέμα η εφημερίδα του ΑΚΕΛ «Νέος Δημοκράτης».
Την ίδια μέρα η εφημερίδα δημοσίευσε πρωτοσέλιδα το θέμα με τον τίτλο «Οι μοναρχοφασίστες καταδίκασαν σε θάνατο το Νίκο Μπελογιάννη και έντεκα συντρόφους του».
Στο κείμενο η εφημερίδα έγραφε για την απόφαση του στρατοδικείου Αθηνών η οποία λήφθηκε στις 3 το πρωί «για την υπόθεση των 93 Ελλήνων πατριωτών. Δώδεκα καταδικάστηκαν σε θάνατο, τρεις σε ισόβια δεσμά, τέσσερις σε 20 χρόνων ειρκτή2, δύο σε 15 χρόνων ειρκτή, τρεις σε πενταετή φυλάκιση με τριετή αναστολή και ένας σε τριετή φυλάκιση. Αθωώθηκαν 47».
Η εφημερίδα παραθέτει τα ονόματα των καταδικασθέντων.
Σοβιετική παρέμβαση, διεθνής συμπαράσταση
Στο ίδιο κείμενο παρατίθεται και η είδηση ότι ο μόνιμος αντιπρόσωπος της Σοβιετικής Ένωσης στον ΟΗΕ, με επιστολή του προς την Γραμματεία του Οργανισμού ζητεί άμεση επέμβαση του ΟΗΕ για τη διάσωση του Νίκου Μπελογιάννη και των συντρόφων του.
Σημειώνεται επίσης ότι η διεθνής αλληλεγγύη και συμπαράσταση ολόκληρης της προοδευτικής ανθρωπότητας για τη σωτηρία του Ν. Μπελογιάννη και των συντρόφων του φουντώνει ημέρα με την ημέρα.
Αναφέρεται επίσης ότι 350.000 Αυστραλοί εργάτες έστειλαν τηλεγραφήματα διαμαρτυρίας προς την ελληνική κυβέρνηση απαιτώντας γενική αμνηστία.
Επίσης, τριανταπέντε Ενώσεις Εργατικές και Ομοσπονδίες με επιστολή τους προς τις αρχές της Αυστραλίας καυτηριάζουν την τρομοκρατία στην Ελλάδα και ζητούν την απελευθέρωση όλων των κρατουμένων.
Επιπρόσθετα 400 φοιτητές της Πράγας και προσωπικότητες της Γαλλίας απέστειλαν τηλεγραφήματα ζητώντας την κατάργηση των έκτακτων στρατοδικείων στην Ελλάδα και την απελευθέρωση του Μπελογιάννη και των συντρόφων του.
Παρέμβαση του Ναζίμ Χικμέτ
Ενδιαφέρουσα είναι και η αναφορά στο Νέο Δημοκράτη ότι «Ο μεγάλος Τούρκος ποιητής Ναζίμ Χικμέτ σε μήνυμά του προς τον ελληνικό λαό σχετικά με τη δίκη Μπελογιάννη λέει: “Απευθύνομαι σ’ εσέ, ελληνικέ λαέ, σ’ εσάς αδελφές κι αδέλφια μου της Ελλάδας. Η ζωή ενός παιδιού σου ευρίσκεται σε κίνδυνο και ίσως αυτή τη στιγμή να έχει εκδοθεί η καταδίκη σε θάνατο. Ο άνθρωπος αυτός δεν είναι μόνο δικός σου, συμβολίζει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια”».
Τηλεγραφούν στον ΟΗΕ οι καταδικασθέντες
Ο «Νέος Δημοκράτης» σε νέο δημοσίευμά του στις 18 Νοεμβρίου 1951 αναφέρει ότι σύμφωνα με πληροφορίες που μετέδωσε το πρακτορείο «Ελεύθερη Ελλάδα»3 ο ήρωας Νίκος Μπελογιάννης και οι 11 σύντροφοι του απέστειλαν τηλεγράφημα στη γραμματεία του ΟΗΕ και «παρακαλούν τον ΟΗΕ και τους τέσσερεις υπουργούς4 να επέμβουν για να τους σώσουν από την εξόντωση».
Παράλληλα αναφέρεται ότι στην Αθήνα εξακολουθούν να αποστέλλονται εκατοντάδες τηλεγραφήματα καθημερινά με αίτημα την κατάργηση των έκτακτων στρατοδικείων.
Επίσης δημοσιεύεται η πληροφορία ότι για τρία μερόνυχτα συνεχίζονταν αδιάκοπα μπλόκα και οι μαζικές συλλήψεις πολιτών στην Αθήνα, στον Πειραιά και στις συνοικίες.
Η υπόθεση του Νίκου Μπελογιάννη, πέρα από τη δικαστική της διάσταση, ανέδειξε με έντονο τρόπο το βαθύ ιδεολογικό ρήγμα της μετεμφυλιακής περιόδου. Η διαφορετική παρουσίασή της στον κυπριακό Τύπο αποτυπώνει όχι μόνο τις πολιτικές τοποθετήσεις των εφημερίδων, αλλά και το ευρύτερο κλίμα πόλωσης που επηρέαζε την κοινωνία της εποχής.
Η μελέτη των δημοσιευμάτων αυτών μας επιτρέπει να κατανοήσουμε καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο τα γεγονότα της Ελλάδας αντανακλώνταν στην Κύπρο, καθώς και τον ρόλο του Τύπου στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης.
Στο επόμενο σημείωμα θα εξεταστούν οι εξελίξεις που ακολούθησαν και στις αντιδράσεις που προκάλεσε, τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς.
ΛΕΖΑΝΤΕΣ
1. Η κάλυψη της πρώτης απόφασης καταδίκης σε θάνατο του Μπελογιάννη και των συντρόφων του όπως καλύφθηκαν από τον Νέο Δημοκράτη και το Έθνος της 17ης Νοεμβρίου 19151.
2. Η διαταγή με την οποία ο Νίκος Μπελογιάννης, τον Ιούλη του 1949, με το βαθμό του Αντισυνταγματάρχη, τοποθετήθηκε Πολιτικός Επίτροπος στην 1η Μεραρχία του ΔΣΕ.
1 Ως «Σιδηρούν Παραπέτασμα» χαρακτηρίζονταν από τους δυτικούς οι χώρες του σοσιαλιστικού στρατοπέδου στην Ευρώπη. Χαρακτηριζόταν έτσι για να αποδώσει θέλοντας να σταλθεί το μήνυμα ότι οι χώρες εκείνες λειτουργούσαν με σιδηρά πειθαρχία όπως λειτουργούσαν οι φυλακές.
2 Η λέξη «ειρκτή» είναι παλιά (αρχαϊκή) και σημαίνει φυλακή, δηλαδή χώρος κράτησης κρατουμένων.
3 Το πρακτορείο «Ελεύθερη Ελλάδα» ανήκε στο ΚΚΕ και είχε έδρα την Βουδαπέστη.
4 Πρόκειται για τον Πρόεδρο της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ και τους Υπουργούς Εξωτερικών, της ΕΣΣΔ Βισίνσκι, του Ηνωμένου Βασιλείου Άντονι Ήντεν, των ΗΠΑ Ντιν Άτσεσον και της Γαλλίας Ρόμπερτ Σουμάν.