Η διάβρωση της μνήμης

Τι ήθελα να κάνω; Τι ήθελα να πω; Κάτι σκεφτόμουνα; Πώς λέγεται η λέξη; Το όνομα; Πού έβαλα το x αντικείμενο κ.ο.κ.. Όλοι λίγο πολύ στην καθημερινότητα μας ξεχνάμε πλέον όλο και περισσότερα πράγματα…
Παρατηρείται ολοένα και συχνότερα ένα φαινόμενο που μέχρι πρόσφατα θα θεωρούσαμε σχεδόν αποκλειστικό προνόμιο της τρίτης ηλικίας. Η εξασθένηση της μνήμης. Άνθρωποι ξεχνούν λέξεις που γνώριζαν άριστα, ονόματα οικείων προσώπων, βασικές χρονολογίες, ακόμη και απλές καθημερινές υποχρεώσεις ή κάτι που είχαν μόλις σκεφτεί να κάνουν στο αμέσως επόμενο χρονικό διάστημα.
Το ανησυχητικό, όμως, δεν είναι το ίδιο το σύμπτωμα, αλλά η ηλικία στην οποία εμφανίζεται. Δεν μιλάμε πλέον για άτομα που διανύουν τη φυσική πορεία της γήρανσης, αλλά για νεότερους ανθρώπους, ακόμη και εφήβους ή νέους ενήλικες. Το ηλικιακό όριο της εξασθένησης της μνήμης φαίνεται να κατεβαίνει επικίνδυνα, γεννώντας εύλογα ερωτήματα για τα αίτια και τις συνέπειες.
Μία από τις πιο διαδεδομένες ερμηνείες αφορά την υπερφόρτωση πληροφοριών. Ο σύγχρονος άνθρωπος βομβαρδίζεται καθημερινά από ατελείωτα δεδομένα. Ειδήσεις, ειδοποιήσεις, εικόνες, βίντεο, μηνύματα. Ο εγκέφαλος καλείται να επεξεργαστεί τεράστιο όγκο πληροφοριών σε ελάχιστο χρόνο, χωρίς τη δυνατότητα ουσιαστικής αφομοίωσης. Έρευνες έχουν δείξει ότι η συνεχής εναλλαγή προσοχής (multitasking) μειώνει τη λειτουργική μνήμη και την ικανότητα συγκέντρωσης (Ophir, Nass & Wagner, 2009). Όταν όλα περνούν φευγαλέα από μπροστά μας, τίποτα δεν προλαβαίνει να ριζώσει.
Ωστόσο, η υπερπληροφόρηση δεν είναι η μοναδική ύποπτη. Ένας άλλος παράγοντας που συχνά αποφεύγουμε να θίξουμε είναι η εκτεταμένη και πολλές φορές αλόγιστη χρήση φαρμάκων. Αντικαταθλιπτικά, αγχολυτικά, υπνωτικά και άλλες ουσίες επηρεάζουν άμεσα τη λειτουργία του εγκεφάλου. Αν και σε πολλές περιπτώσεις είναι απαραίτητα, δεν παύουν να έχουν παρενέργειες, με τη μνήμη και τη συγκέντρωση να συγκαταλέγονται συχνά σε αυτές. Μελέτες έχουν συνδέσει τη μακροχρόνια χρήση ορισμένων ψυχοφαρμάκων με γνωστική επιβράδυνση, ιδιαίτερα σε νεότερες ηλικίες όταν ο εγκέφαλος βρίσκεται ακόμη σε φάση πλαστικότητας.
Ιδιαίτερη μνεία αξίζει και η σταδιακή αδράνεια του μυαλού. Στην εποχή της Google και της τεχνητής νοημοσύνης (ΑΙ), η γνώση δεν χρειάζεται να αποθηκευτεί, αρκεί να αναζητηθεί. Γιατί να θυμάσαι έναν αριθμό, μια πληροφορία ή μια έννοια, όταν μπορείς να την ανακαλέσεις σε δευτερόλεπτα μέσω μιας συσκευής; Το φαινόμενο αυτό έχει περιγραφεί ως «ψηφιακή αμνησία» (digital amnesia). Έρευνα της Kaspersky Lab (2015) έδειξε ότι οι άνθρωποι τείνουν να θυμούνται λιγότερα πράγματα όταν γνωρίζουν ότι έχουν άμεση πρόσβαση σε ψηφιακά μέσα. Ο εγκέφαλος, όπως κάθε μυς, ατροφεί όταν δεν χρησιμοποιείται.
Πιθανότατα, η αλήθεια δεν βρίσκεται σε έναν μόνο παράγοντα, αλλά σε έναν συνδυασμό όλων αυτών. Υπερπληροφόρηση, τεχνολογική εξάρτηση, φαρμακευτική κατάχρηση, άγχος, έλλειψη ύπνου και ουσιαστικής πνευματικής άσκησης συνθέτουν ένα εκρηκτικό μείγμα. Το ανησυχητικό δεν είναι απλώς ότι ξεχνάμε περισσότερο, αλλά ότι αρχίζουμε να το θεωρούμε φυσιολογικό.
Η μνήμη δεν είναι δεδομένη, είναι δεξιότητα που καλλιεργείται. Αν συνεχίσουμε να την υποκαθιστούμε με οθόνες και «έτοιμες λύσεις», ίσως βρεθούμε αντιμέτωποι με μια κοινωνία που θυμάται λιγότερα, σκέφτεται ρηχότερα και εξαρτάται ολοένα και περισσότερο από εξωτερικά βοηθήματα για να λειτουργήσει. Και τότε, το ερώτημα δεν θα είναι μόνο τι ξεχάσαμε, αλλά τι χάσαμε ως άνθρωποι.