Εγγυήσεις ασφαλείας στην Ουκρανία, το τέλος της ευρωπαϊκής αφέλειας

Του Πατριάρχη
Η συζήτηση για τις «εγγυήσεις ασφαλείας» προς την Ουκρανία έχει μπει πλέον σε μια φάση που ξεπερνά τις διπλωματικές αβροφροσύνες και αγγίζει τον σκληρό πυρήνα της στρατιωτικής πραγματικότητας. Όταν το Παρίσι και το Λονδίνο ανοίγουν τα χαρτιά τους, δεν το κάνουν για να εντυπωσιάσουν, αλλά για να στείλουν ένα μήνυμα που η Μόσχα δείχνει να αγνοεί επιδεικτικά. Το μήνυμα είναι πως η Ευρώπη δεν μπορεί να ζήσει με μια «ανοιχτή πληγή» στα ανατολικά της.
Η χθεσινή υπογραφή συμφωνίας αποτελεί μία προσπάθεια να δοθεί απάντηση σε ένα πρακτικό ερώτημα που οι Ευρωπαίοι αποφεύγαμε για χρόνια. Τι αποτρέπει τη Μόσχα από το να ξαναδοκιμάσει, μόλις πάρει ανάσα, μια νέα επίθεση ή έναν νέο εκβιασμό; Η συζήτηση στο Παρίσι, με τη Γαλλία και τη Βρετανία να δηλώνουν έτοιμες να αναπτύξουν δυνάμεις μετά από εκεχειρία ή συμφωνία ειρήνης, μεταφράζει την αποτροπή σε φυσική παρουσία, σε σχεδιασμό και σε υποδομή. Μια ευρωπαϊκή δύναμη μακριά από την πρώτη γραμμή που θα στέλνει το μήνυμα του κόστος αν η Ρωσία σκεφτεί να ανατρέψει την εκεχειρία.
Αυτή η στάση έχει δύο επίπεδα. Το πρώτο είναι πολιτικό. Η Ευρώπη παραδέχεται επιτέλους ότι όταν κάποιος διαπραγματεύεται με το Κρεμλίνο την ειρήνη, χρειάζεται κάτι περισσότερο από καλές προθέσεις. Χρειάζεται αρχιτεκτονική, δηλαδή κανόνες, μηχανισμούς, και ικανότητα άμεσης αντίδρασης. Το δεύτερο είναι στρατιωτικό. Οι Ουκρανικές Ένοπλες Δυνάμεις παραμένουν το βασικό ανάχωμα και οι ευρωπαϊκές δυνάμεις έρχονται για να οργανώσουν, να υποστηρίξουν, να εκπαιδεύσουν, να προστατεύσουν κρίσιμες εγκαταστάσεις και να συνδέσουν την ουκρανική άμυνα με το ευρωπαϊκό βάθος. Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και ο ρόλος των ΗΠΑ που, σύμφωνα με όσα αναφέρθηκαν στο Παρίσι, θα στηρίζουν με επιτήρηση και μέσα επαλήθευσης της εκεχειρίας, δορυφόρους, μη επανδρωμένα αεροσκάφη, πληροφορίες και επιμελητεία.
Το μεγάλο ερώτημα, αν αυτό μπορεί να το δεχτεί ο Πούτιν, έχει μια απάντηση που δεν χρειάζεται μαντικές ικανότητες. Η Μόσχα απορρίπτει εκ προοιμίου κάθε ιδέα παρουσίας ευρωπαϊκών στρατευμάτων στην Ουκρανία, επειδή τα αντιμετωπίζει ως επέκταση του ΝΑΤΟ, ακόμη κι αν ονομαστούν «πολυεθνική δύναμη» ή «μηχανισμός επιτήρησης». Ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου, Ντμίτρι Πεσκόφ, στο πρόσφατο παρελθόν, είχε χαρακτηρίσει τέτοιου τύπου στρατιωτική παρουσία «απαράδεκτη», ακριβώς επειδή προέρχεται από κράτη μέλη του ΝΑΤΟ. Η ρωσική θέση είναι σαφής και κυνική. Θέλει μια Ουκρανία χωρίς ουσιαστική ασφάλεια, ώστε να παραμένει εκτεθειμένη και διαπραγματεύσιμη, σαν να είναι γεωγραφικός διάδρομος της Μόσχας και όχι κυρίαρχο κράτος.
Μπορεί λοιπόν να υπάρξει αποδοχή; Μόνο υπό πίεση, καθώς η Ρωσία θα επιδιώξει «ζώνες», «αποστάσεις», «επιτρεπτά όρια» και οτιδήποτε δημιουργεί κενά. Στην ρωσική πολιτική, τα κενά δεν είναι τεχνική λεπτομέρεια, αλλά είναι η ίδια η στρατηγική. Από την άλλη η Ευρώπη ή θα διαμορφώσει μια συμφωνία που αντέχει στον πρώτο ρωσικό πειρασμό για επανάληψη μια νέας τυχοδιωκτικής επιχείρησης ή θα αγοράσει χρόνο για να ξαναζήσει το ίδιο έργο με διαφορετικό τίτλο.
Για πρώτη φορά η Ευρώπη δείχνει να καταλαβαίνει πως η ασφάλεια δεν είναι θέμα ανακοινωθέντων, αλλά δεσμεύσεων που έχουν βάρος, αμυντικό και πολιτικό. Και αυτό αφορά την Ουκρανία, αλλά αφορά και την ίδια την ΕΕ, γιατί αν οι Βρυξέλλες και το Λονδίνο δεν μπορούν να εγγυηθούν ότι τα σύνορα στην Ανατολή δεν ξαναχαράσσονται με βία, τότε αργά ή γρήγορα θα δει την ίδια λογική να δοκιμάζεται και αλλού. Παράλληλα θα είναι αναγκασμένη πλέον να μην αδιαφορεί για τον ρόλο της Τουρκίας.
Για τον Ελληνισμό, το διακύβευμα είναι ευρύτερο. Αν η Δύση υποχωρήσει στις αξιώσεις της Μόσχας για «ζώνες επιρροής», τότε ανοίγει η κερκόπορτα για να ζητήσει τα ίδια και η Άγκυρα στη δική μας περιοχή. Έτσι, η στάση Αθήνας και Λευκωσίας, παρά τις επιφυλάξεις για το μέγεθος της στρατιωτικής εμπλοκής, παραμένει ευθυγραμμισμένη με την ανάγκη για μια Ουκρανία ελεύθερη και ασφαλή, γιατί στο τέλος της ημέρας, η ασφάλεια στο Κίεβο αντανακλά στη Κύπρο και τα νησιά του Αιγαίου. Η ιστορία δεν συγχωρεί τους απόντες και σε αυτή την κρίσιμη καμπή, οφείλουμε να είμαστε παρόντες με καθαρές θέσεις, αποφεύγοντας τις παγίδες ενός νέου διπολισμού που θα μας ήθελε πάλι στη γωνία του τραπεζιού.