Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία ενός τόπου που δεν χωρούν σε βιβλία. Δεν περιγράφονται πλήρως με λέξεις. Μένουν να αιωρούνται πάνω από τις γενιές σαν καθρέφτες. Αν τολμήσουμε, όμως, να κοιταχτούμε σ΄ αυτούς, δεν θα δούμε μόνο το παρελθόν. Δεν θα δούμε μόνο την Ιστορία. Δεν θα δούμε μόνο τους ήρωες. Θα δούμε και το παρόν. Θα δούμε και μαύρες σελίδες. Θα δούμε και μπόλικη ντροπή. Και, δυστυχώς, για όσους απέμειναν ακόμη ψήγματα συνείδησης, αυτό που θα αντικρίσουν δεν αντέχεται.
Λίγο μετά τα μεσάνυχτα της 13ης Μαρτίου 1957, ένας 19χρονος στάθηκε ήρεμος μπροστά στη φρικτή αγχόνη των αποικιοκρατών. Δεν ζήτησε έλεος. Δεν λύγισε. Δεν έτρεξε να σωθεί όταν μπορούσε. Ντρεπόταν να τρέξει, εξήγησε. Τι συγκλονιστικό… Διαβάστε το ξανά και ξανά. Και προσπαθήστε να το αντιληφθείτε…
Ο ιερέας των Φυλακών, Παπαντώνης Ερωτοκρίτου, καταγράφει στη συγκλονιστική του μαρτυρία (στο βιβλίο του «Πώς έζησα το δράμα των απαγχονισθέντων») μια σκηνή που στοιχειώνει ακόμη τη μνήμη μας. Τον βρήκε «απολύτως ήρεμον». Χωρίς ταραχή. Χωρίς λιποψυχία. Με λόγια κοφτά, μετρημένα. Λες και δεν βάδιζε προς τον θάνατο, αλλά προς μιαν ανηφοριά που μόνο εκείνος μπορούσε να δει.
Και τότε του έκανε μια ερώτηση. Τον ρώτησε γιατί δεν έτρεξε να φύγει όταν τον εντόπισαν στο δάσος με το όπλο. Οι σύντροφοί του είχαν τρέξει και γλίτωσαν. Εκείνος όμως έμεινε. Συνελήφθη. Γιατί; Πρόκειται για ένα συγκλονιστικό «γιατί;»…
Ο νεαρός σήκωσε το κεφάλι του, τον κοίταξε στα μάτια και, με ένα ελαφρύ χαμόγελο, απάντησε: «Τους επήρα για δειλούς όταν τους είδα να τρέχουν». Δεν πρόκειται για μια απλή απάντηση. Είναι μια ολόκληρη κοσμοθεωρία. Ένας τεράστιος αξιακός κόσμος. Που σήμερα μοιάζει σχεδόν αδιανόητος. Σ’ αυτή τη μικρή πρόταση κρύβεται ολόκληρη η ψυχή μιας γενιάς που μεγάλωσε με ιδανικά, αξιοπρέπεια και ελληνοπρέπεια.
Ένας 19χρονος δεν έτρεξε να σωθεί. Όχι επειδή δεν μπορούσε. Όχι επειδή δεν είχε ένστικτο αυτοσυντήρησης. Αλλά επειδή ντρεπόταν. Ντρεπόταν να τρέξει. Ο νους αδυνατεί να συλλάβει το μέγεθος αυτής της στάσης. Σε μια εποχή όπου ο άνθρωπος πάλευε απεγνωσμένα να διασώσει τη ζωή του, εκείνος προτίμησε να διασώσει την τιμή του.
Αυτός ήταν ο Ευαγόρας Παλληκαρίδης. Ο νεαρός που έγραφε στους συμμαθητές του: «Θ’ ακολουθήσω με θάρρος τη μοίρα μου. Δεν λυπάμαι για τίποτα. Μια φορά κανείς πεθαίνει». Ο νέος που κραύγαζε στους αποικιοκράτες δικαστές: «Ό,τι έκαμα το έκαμα ως Έλλην Κύπριος, όστις ζητεί την ελευθερία του».
Και έτσι, λίγο μετά τα μεσάνυχτα της , η καταπακτή άνοιξε. Το σώμα έπεσε στο τρομακτικό κενό. Αλλά η ψυχή είχε ήδη προλάβει να πετάξει. Να πάρει εκείνη την ανηφοριά που οδηγεί στην αθανασία.
Τι τραγικό όμως… Εξηνταεννιά χρόνια μετά, το ερώτημα παραμένει βαρύ σαν ογκώδης βράχος πάνω από την πατρίδα μας. Τι κάναμε εμείς με αυτή τη θυσία; Τι απέγινε εκείνη η λεβεντιά που έκανε έναν 19χρονο να ντρέπεται να τρέξει για να σωθεί;
Σήμερα η Κύπρος βρίσκεται ξανά μπροστά σε κινδύνους που δεν δημιούργησε η ίδια. Ο πόλεμος ανάμεσα στο Ιράν και τις ΗΠΑ επανέφερε με εκκωφαντικό τρόπο έναν κίνδυνο, που όλοι γνωρίζουμε αλλά λίγοι τολμούν να πουν δυνατά. Οι βρετανικές βάσεις.
Εκείνες οι βάσεις που εγκαταστάθηκαν από την αποικιοκρατία και παρέμειναν μετά την ανεξαρτησία. Εκείνες που μετατρέπουν το μικρό αυτό νησί σε πιθανό στόχο σε συγκρούσεις που δεν είναι δικές του.
Και όμως. Αντί να υψώσουμε ιαχή αξιοπρέπειας, επικρατεί μια σιωπή σχεδόν εκκωφαντική. Δεν ζητούμε θυσίες. Δεν ζητούμε ηρωισμούς. Ούτε καν το αυτονόητο δεν τολμούμε. Να φωνάξουμε «πάρτε τις βάσεις σας και ξεκουμπιστείτε». Ούτε αυτό…
Η μορφή του Ευαγόρα προβάλλει μπροστά μας ακόμη πιο επιβλητική. Όχι μόνο ως σύμβολο ηρωισμού, αλλά και ως αμείλικτη σύγκριση. Εκείνος ντρεπόταν να τρέξει για να σωθεί. Εμείς δεν ντρεπόμαστε να σιωπούμε για να μη δυσαρεστήσουμε. Εκείνος προτίμησε την αγχόνη από την ταπείνωση. Εμείς συχνά επιλέγουμε την ταπείνωση για να αποφύγουμε την ευθύνη.
Κάθε χρόνο, όταν πλησιάζουν τα μεσάνυχτα της 13ης Μαρτίου, ακούγεται ξανά εκείνο το ανατριχιαστικό τρίξιμο του ικριώματος. Για να επαναφέρει εκείνη την εφιαλτική ερώτηση που πλανάται με βασανιστικό τρόπο πάνω από την Κύπρο εδώ και δεκαετίες. Άξιζε τελικά εκείνη η θυσία; Ή, απλώς, μείναμε να κοιτάζουμε την ανηφοριά που πήρε ο Ευαγόρας ολοένα να απομακρύνεται, ενώ εμείς συνεχίζουμε αδιάκοπα την ντροπιαστική κατηφοριά;
Εξηνταεννιά χρόνια μετά, η θυσία του μας κοιτάζει κατάματα και ζητάει απεγνωσμένα απάντηση: Εμείς τι κάναμε με αυτήν;
Δες Ευαγόρα τι ντροπή, ούτε να φωνάξουμε «πάρτε τις βάσεις σας και ξεκουμπιστείτε» τολμούμε
Το άρθρο είναι ένας έντονος προβληματισμός για την ιστορική μνήμη και την αξιοπρέπεια, με αφορμή την επέτειο της εκτέλεσης του Ευαγόρα Παλληκαρίδη. Ο συγγραφέας εκφράζει την απογοήτευσή του για την αδυναμία της σύγχρονης κοινωνίας να κατανοήσει το μέγεθος της θυσίας των αγωνιστών της ΕΟΚΑ και την αξιοπρέπεια με την οποία αντιμετώπισαν τον θάνατο. Αναρωτιέται πώς είναι δυνατόν να συγκριθεί η σημερινή στάση, που χαρακτηρίζεται από επιφανειακές διαμαρτυρίες και αμφισβητήσεις, με την αυτοθυσία και την αφοσίωση των προγόνων τους. Ο συγγραφέας αναφέρεται στην ηρωική στάση του Ευαγόρα Παλληκαρίδη, ο οποίος αρνήθηκε να τρέξει και να σωθεί, προτιμώντας να πεθάνει με αξιοπρέπεια. Τονίζει ότι η πράξη του αυτή αποτελεί σύμβολο της αφοσίωσης στην ελευθερία και την εθνική ανεξαρτησία. Κριτικάρει την τάση να υποτιμώνται οι αγώνες του παρελθόντος και να αμφισβητούνται οι αξίες που τους καθοδηγούσαν. Επιπλέον, ο συγγραφέας εκφράζει την απογοήτευσή του για την έλλειψη θάρρους και αυτοθυσίας στη σύγχρονη κοινωνία. Καταγγέλλει την παραμόρφωση της ιστορίας από ορισμένους ακαδημαϊκούς και πολιτικούς, οι οποίοι προσπαθούν να υπονομεύσουν την εθνική ταυτότητα και την ιστορική μνήμη. Υπογραμμίζει ότι η Κύπρος βρίσκεται ξανά μπροστά σε κινδύνους και ότι η ανάγκη για εθνική ενότητα και αλληλεγγύ είναι πιο επιτακτική από ποτέ. Το άρθρο καταλήγει με μια έκκληση για ανάκτηση των αξιών που καθοδηγούσαν τους αγωνιστές του παρελθόντος και για μια νέα γενιά που θα είναι άξια της θυσίας τους. Ο συγγραφέας τονίζει ότι η μνήμη του Ευαγόρα Παλληκαρίδη και των άλλων ηρώων της ΕΟΚΑ πρέπει να παραμείνει ζωντανή και να αποτελεί πηγή έμπνευσης για τις επόμενες γενιές.
