Γροιλανδία: Τι κάνει το νησί τόσο περιζήτητο;

Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ διατύπωσε εκ νέου την αξίωση των Ηνωμένων Πολιτειών για έλεγχο της Γροιλανδίας: “Χρειαζόμαστε τη Γροιλανδία για λόγους εθνικής ασφάλειας, η Δανία δεν είναι σε θέση να το διασφαλίσει αυτό”. Μια ανάρτηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης από την Κέιτι Μίλερ έδειχνε έναν χάρτη της Γροιλανδίας στα χρώματα των ΗΠΑ. Και ο σύζυγός της, Στίβεν Μίλερ, αναπληρωτής προσωπάρχης του Τραμπ, αμφισβήτησε σε συνέντευξή του στο CNN κατά πόσο η Γροιλανδία ανήκει νόμιμα στο κράτος-μέλος του ΝΑΤΟ, τη Δανία: “Με ποιο δικαίωμα έχει η Δανία τον έλεγχο της Γροιλανδίας; Ποια είναι η βάση της εδαφικής της αξίωσης;”
Η Δανία και αρκετά ευρωπαϊκά κράτη αντέδρασαν απορρίπτοντας τις νέες αυτές κινήσεις. “Έχω καταστήσει απολύτως σαφές ποια είναι η θέση του Βασιλείου της Δανίας, και η Γροιλανδία έχει επανειλημμένα δηλώσει ότι δεν επιθυμεί να γίνει μέρος των Ηνωμένων Πολιτειών”, δήλωσε τη Δευτέρα (5/1) η Δανή πρωθυπουργός Μέττε Φρεντέρικσεν: “Δυστυχώς φοβάμαι ότι πρέπει να παίρνουμε σοβαρά τον Αμερικανό πρόεδρο όταν λέει ότι θέλει τη Γροιλανδία”.
Τι κάνει τη Γροιλανδία τόσο ξεχωριστή;
Η Γροιλανδία είναι το μεγαλύτερο νησί του κόσμου, περίπου στο μέγεθος του Μεξικού, της Σαουδικής Αραβίας ή της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό, και περίπου το μισό της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ). Ωστόσο, στα περισσότερα από 2 εκατομμύρια τετραγωνικά χιλιόμετρα ζουν μόλις περίπου 60.000 άνθρωποι. Οι περισσότεροι ανήκουν στους Ινουίτ Καλάαλιιτ και ζουν σε μικρούς παραθαλάσσιους οικισμούς, με περίπου το ένα τρίτο να κατοικεί στην πρωτεύουσα Νουούκ. Πολιτικά, η Γροιλανδία ανήκει στο κράτος-μέλος της ΕΕ και του ΝΑΤΟ, τη Δανία, αλλά από το 2009 αυτοδιοικείται σε μεγάλο βαθμό. Μόνο η εξωτερική και η αμυντική πολιτική εξακολουθούν να καθορίζονται από την Κοπεγχάγη.
Γεωγραφικά, το νησί εκτείνεται από τον Βόρειο Ατλαντικό έως τους μόνιμους πάγους του Αρκτικού Ωκεανού. Το 80% της επιφάνειας της Γροιλανδίας καλύπτεται από πάγο. Μόνο οι παράκτιες περιοχές, μια έκταση λίγο μεγαλύτερη από τη Γερμανία, είναι τουλάχιστον το καλοκαίρι απαλλαγμένες από πάγο.
Ωστόσο, η υπερθέρμανση του πλανήτη προκαλεί σταδιακή συρρίκνωση των παγετών σε ολόκληρη την πολική περιοχή. Το εσωτερικό της Γροιλανδίας γίνεται πιο προσβάσιμο και οι θαλάσσιες οδοί στην Αρκτική γίνονται κατά περιόδους πλωτές.Έτσι, ολόκληρη η περιοχή έρχεται ολοένα και περισσότερο στο επίκεντρο γεωστρατηγικών συμφερόντων: αφενός, η εκμετάλλευση των εκεί αποθεμάτων πρώτων υλών θα μπορούσε σύντομα να καταστεί οικονομικά πιο βιώσιμη. Αφετέρου, ανοίγουν νέες ναυτιλιακές διαδρομές για εμπορικά αλλά και πολεμικά πλοία.
Τι θέλουν οι ΗΠΑ από τη Γροιλανδία;
Στα υπόγεια αποθέματα της Γροιλανδίας περιλαμβάνονται στρατηγικά κρίσιμες πρώτες ύλες όπως ουράνιο, πετρέλαιο και φυσικό αέριο, καθώς και τα δύο μεγαλύτερα γνωστά κοιτάσματα σπάνιων γαιών στον κόσμο. Επιπλέον υπάρχουν νικέλιο, χαλκός, χρυσός και γραφίτης. Η κυβέρνηση της Γροιλανδίας, στο πλαίσιο της αυτοδιοίκησης, έχει σε μεγάλο βαθμό αναστείλει την εξόρυξη σπάνιων γαιών, ουρανίου, πετρελαίου και φυσικού αερίου για οικολογικούς λόγους. Ωστόσο, παραμένει αμφίβολο κατά πόσο αυτή η πολιτική θα διατηρούνταν, αν η Γροιλανδία αποσχιζόταν από τη Δανία και, με οποιονδήποτε τρόπο, περνούσε στη σφαίρα άμεσης επιρροής των ΗΠΑ.
Ενώ πολλοί αναλυτές θεωρούν τους φυσικούς πόρους ως βασικό κίνητρο του αυξανόμενου αμερικανικού ενδιαφέροντος, ο Αμερικανός πρόεδρος το απορρίπτει και επικαλείται τη γεωστρατηγική αξία του νησιού. Λίγο πριν τα Χριστούγεννα διόρισε ειδικό απεσταλμένο για τη Γροιλανδία. Στη συνέντευξη Τύπου δήλωσε: “Χρειαζόμαστε τη Γροιλανδία για την εθνική ασφάλεια, όχι για τους φυσικούς πόρους”. Η Ουάσινγκτον βλέπει το νησί ως στρατηγικό προκεχωρημένο φυλάκιο στην Αρκτική, ιδίως ενόψει της αυξανόμενης δραστηριότητας της Ρωσίας και της Κίνας στην περιοχή. Παράλληλα, στόχος είναι και ο περιορισμός της πρόσβασης άλλων μεγάλων δυνάμεων στους αρκτικούς πόρους και στον έλεγχο των νέων θαλάσσιων οδών.
Σημαντικό ρόλο παίζουν εδώ και δεκαετίες και στρατιωτικοί λόγοι. Ήδη το 1951, στις αρχές του Ψυχρού Πολέμου, οι ΗΠΑ και η Δανία υπέγραψαν αμυντική συμφωνία που επέτρεψε την κατασκευή της αεροπορικής βάσης Thule. Σήμερα η βάση χρησιμοποιείται και για την επιτήρηση του διαστήματος και από το 2023 φέρει την ονομασία Pituffik Space Base. Θεωρείται βασικός πυλώνας του αμερικανικού συστήματος έγκαιρης προειδοποίησης για εκτοξεύσεις πυραύλων. Η Αρκτική βρίσκεται πολύ πιο κοντά στην Ευρασία, με την Κίνα, τη Ρωσία και τη Βόρεια Κορέα, απ’ ό,τι ο κορμός των ΗΠΑ.
Είναι νέο το ενδιαφέρον των ΗΠΑ;
Το ενδιαφέρον των ΗΠΑ για τη Γροιλανδία είναι κάθε άλλο παρά νέο. Ήδη το 1867, τη χρονιά που οι ΗΠΑ αγόρασαν την Αλάσκα από τη Ρωσία, πολιτικοί εξέταζαν το ενδεχόμενο προσάρτησης της Γροιλανδίας και της Ισλανδίας. Την 1η Ιουλίου 1868, αμερικανικές εφημερίδες ανέφεραν ότι ο υπουργός Εξωτερικών Ουίλιαμ Χένρι Σιούαρντ βρισκόταν κοντά στην ολοκλήρωση της αγοράς της Γροιλανδίας για 5,5 εκατομμύρια δολάρια σε χρυσό. Η συμφωνία δεν προχώρησε, αλλά η ιδέα παρέμεινε ζωντανή επί δεκαετίες. Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν η Γερμανία είχε καταλάβει τη Δανία, οι ΗΠΑ ανέλαβαν πράγματι τον έλεγχο της Γροιλανδίας, τον οποίο όμως επέστρεψαν στη Δανία μετά το τέλος του πολέμου.
Ακόμη και το 1955, σύμβουλοι ασφαλείας προσπάθησαν να πείσουν τον τότε πρόεδρο των ΗΠΑ, Ντουάιτ Ντ. Αϊζενχάουερ, να αγοράσει το νησί. Όμως, με τη συμφωνία άμυνας του 1951, η Δανία είχε ήδη παραχωρήσει στις ΗΠΑ τόσο μεγάλο περιθώριο δράσης, ώστε το υπουργικό συμβούλιο θεώρησε το διπλωματικό ρίσκο υπερβολικά υψηλό.
Η ιδέα δεν εγκαταλείφθηκε οριστικά, αλλά συζητούνταν κυρίως παρασκηνιακά. Μόνο ο Ντόναλντ Τραμπ την επανέφερε στο προσκήνιο κατά την πρώτη του προεδρική θητεία (2017–2021). Ένα προγραμματισμένο ταξίδι στην Κοπεγχάγη τον Αύγουστο του 2019 ακυρώθηκε αιφνιδίως, αφού η πρωθυπουργός Φρεντέρικσεν χαρακτήρισε “παράλογη” την ιδέα πώλησης της Γροιλανδίας στις ΗΠΑ. Στην αρχή της δεύτερης θητείας του, στις αρχές του 2025, ο Τραμπ επανέλαβε το αίτημά του. Ακόμη και κατόπιν ερωτήσεων, δεν απέκλεισε ούτε οικονομική πίεση ούτε βίαιη προσάρτηση.
H αξίωση της Δανίας επί της Γροιλανδίας
Η Δανία αποίκισε τη Γροιλανδία, που κατοικούνταν από Ινουίτ, πριν από περίπου 300 χρόνια. Το 1721, η Δανία-Νορβηγία έστειλε την πρώτη ιεραποστολική αποστολή. Η αποικιακή περίοδος έληξε το 1953, όταν η Γροιλανδία εντάχθηκε στο Βασίλειο της Δανίας. Το 1979, η Κοπεγχάγη παραχώρησε αυτοδιοίκηση στη Γροιλανδία και νόμος του 2009 ενίσχυσε περαιτέρω την αυτονομία.
Η δανική κυριαρχία επί της Γροιλανδίας αναγνωρίζεται διεθνώς, μεταξύ άλλων και με απόφαση του Μόνιμου Διεθνούς Δικαστηρίου του 1933. Οικονομικά επίσης, το νησί εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη Δανία.Ωστόσο, σύμφωνα με τις αρχές του διεθνούς δικαίου των Ηνωμένων Εθνών, η Γροιλανδία έχει δικαίωμα αυτοδιάθεσης. Ο νόμος αυτονομίας του 2009 περιλαμβάνει το δικαίωμα διεξαγωγής δημοψηφίσματος για την πλήρη ανεξαρτησία. Οι σχετικές συζητήσεις έχουν ενταθεί τα τελευταία χρόνια. Υπό το φως των πρόσφατων δηλώσεων των ΗΠΑ, ο πρωθυπουργός της Γροιλανδίας Γενς-Φρέντερικ Νίλσεν τόνισε: “Η Γροιλανδία είναι η χώρα μας. Εδώ λαμβάνονται οι αποφάσεις μας. Και θα αγωνίζομαι πάντοτε για την ελευθερία μας και το δικαίωμα αυτοδιάθεσης και για τη διαμόρφωση του μέλλοντός μας”.
Επιμέλεια: Σοφία Κλεφτάκη
Πηγή: Deutsche Welle