Γιώργος Βασιλείου: Ο τρίτος Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας

Πολλοί ήταν αυτοί που πανηγύρισαν όταν ο Γιώργος Βασιλείου έχασε μια δεύτερη θητεία στις προεδρικές εκλογές του 1993. Από τη μία ήταν η αλαζονεία που ενίοτε εξέπεμπε, το τουπέ του αυτοδημιούργητου επιχειρηματία, που όντως ήταν πρωτόγνωρο για τα πολιτικά δεδομένα της Κύπρου. Από την άλλη οι αλλαγές που επέφερε στον τρόπο διακυβέρνησης την περίοδο 1988-1993 έξω από τα παραδεδομένα, σίγουρα ενόχλησαν την παλαιά πολιτική τάξη της χώρας και κυρίως τον τρόπο νομής της εξουσίας.
Τόσο επί διακυβέρνησης Μακαρίου όσο και Σπύρου Κυπριανού το σύστημα υπήρξε βαθύτατα πελατειακό, στενοκέφαλα πατριωτικό, οικονομικά ολιγαρχικό. Έως τότε αυτός που κυβερνούσε και ο περίγυρός του τα έπαιρνε όλα: Θέσεις στο Δημόσιο, διαχείριση του Κυπριακού, ανάθεση συμβολαίων και διαμοιρασμού του πλούτου μέσω της τουριστικής βιομηχανίας και κυρίως μιας προενημερωμένης αλλαγής των οικοδομικών ζωνών που άλλαζαν τις αξίες της γης εν μία νυκτί.
Από την άλλη η εκλογή του Γλαύκου Κληρίδη μετά από δεκαετίες στην πολιτική ζωή της χώρας, αποκατάστησε μια αδικία σύμφωνα με σημαντική μερίδα του πληθυσμού. Είχε έλεγαν δικαίωμα να κυβερνήσει και αυτός, αλλά αντί τούτου μας προέκυψε ο Γιώργος Βασιλείου δίκην αλεξιπτωτιστού.
Στρατιωτικά ομιλούντες, η ρίψη αλεξιπτωτιστών είναι ένα είδος αντισυμβατικού πολέμου που αλλάζει τα δεδομένα στο πεδίο της μάχης ανατρέποντας σε χρόνο μηδέν τη διάταξη μάχης, τις υφιστάμενες αριθμητικές ισορροπίες καθώς και τη δύναμη πυρός. Κάπως έτσι λειτούργησε η εκλογή Βασιλείου, ωστόσο κάπου το σχέδιο περιχαράκωσης δεν λειτούργησε σωστά, κάπου όπως έλεγε ο Αλέξης Γαλανός του τέλειωσαν τα καύσιμα, αφού «άδειασε το τάγκιν της πεζίνας του» με αποτέλεσμα να χάσει το 1993. Τα χειρότερα βέβαια ήρθαν μετά την ολοκλήρωση των δύο θητειών Κληρίδη.
Η αλλαγή
Όταν ο Γιώργος Βασιλείου εξελέγη Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας το 1988, η Κύπρος δεν άλλαξε από τη μια μέρα στην άλλη. Άρχισε, όμως, να αλλάζει κάτι πιο βαθύ: ο τρόπος με τον οποίο ασκούνταν η πολιτική. Το ύφος, το λεξιλόγιο, η στρατηγική σκέψη. Και κυρίως, η αντίληψη για το τι είναι εφικτό και τι όχι.
Σε μια εποχή όπου η πολιτική κυριαρχούνταν από κόμματα, συνθήματα και εθνικές βεβαιότητες, ο Βασιλείου εμφανίστηκε ως μια ανορθόδοξη φιγούρα. Δεν μιλούσε σαν επαγγελματίας πολιτικός. Δεν λειτουργούσε ως ηγέτης παρατάξεων. Δεν επένδυσε ποτέ στη δημοφιλία. Αυτό που έφερε ήταν κάτι σπανιότερο: έναν πολιτικό ρεαλισμό χωρίς πολλούς θεατρινισμούς.
Ρήξη με το κομματικό μονοπώλιο
Ο Γιώργος Βασιλείου ήταν ο πρώτος Πρόεδρος που έσπασε, στην πράξη, το μονοπώλιο των παραδοσιακών κομμάτων εξουσίας. Για πρώτη φορά, μεγάλα τμήματα της κοινωνίας είδαν ότι ένας τεχνοκράτης, ένας άνθρωπος της οικονομίας και της διεθνούς εμπειρίας, μπορούσε να φτάσει στην κορυφή του πολιτικού συστήματος. Αυτή η εξέλιξη άνοιξε έναν δρόμο που τότε φάνταζε απίθανος και που σήμερα θεωρείται αυτονόητος: την πολιτική νομιμοποίηση της ανεξαρτησίας από τα κόμματα. Η εκλογή του έστειλε ένα καθαρό μήνυμα: η προεδρία δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο του κομματικού κατεστημένου. Δεν εξευτέλισε βέβαια το ΑΚΕΛ που τον στήριξε, ούτε κατάργησε το ρουσφέτι. Το κατένειμε διακομματικά χωρίς ιδιαίτερους αποκλεισμούς, με το ΑΚΕΛ σταδιακά να παίρνει το μερίδιο που του αναλογούσε.
Κυπριακό χωρίς συνθήματα
Στο Κυπριακό, ο Βασιλείου έφερε ίσως τη μεγαλύτερη τομή. Όχι επειδή «έλυσε» το πρόβλημα, αλλά επειδή άλλαξε τον τρόπο που μιλούσε γι' αυτό.
Απομάκρυνε τον λόγο από τις μεγαλοστομίες και ανέξοδους πατριωτισμούς και μίλησε ανοιχτά για:
- διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία βάζοντας στο τραπέζι το Σχέδιο Γκάλι.
- αναγκαίους συμβιβασμούς, βάζοντας στο τραπέζι την πολιτική ισότητα των Τ/Κ διευκρινίζοντας ότι δεν σημαίνει αριθμητική ισότητα.
- λύση που να λειτουργεί στην πράξη και όχι μόνο με βάση το εθνικό αφήγημα των Ελληνοκυπρίων
Για πρώτη φορά, Πρόεδρος της Δημοκρατίας μιλούσε χωρίς φόβο για το πολιτικό κόστος του ρεαλισμού. Και γι' αυτό ακριβώς πλήρωσε πολιτικά το τίμημα το 1993.
Ευρώπη ως στρατηγική
Η ευρωπαϊκή προοπτική της Κύπρου δεν γεννήθηκε στα χαρτιά επί Βασιλείου. Ήταν διστακτικός στην αρχή λαμβάνοντας υπόψη τις αντιδράσεις των Τουρκοκυπρίων. Στην πορεία πείστηκε να υποβάλει την αίτηση προφανώς γιατί αντιλήφθηκε ότι η Ευρώπη:
- δεν είναι απλώς οικονομική ένωση
- δεν είναι μόνο διπλωματική ασπίδα
- είναι πλαίσιο θεσμών, κανόνων και κράτος δικαίου
Η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση αντιμετωπίστηκε ως εργαλείο σταθερότητας και λύσης, όχι ως εθνικό τρόπαιο. Ο Βασιλείου μπροστά σε αυτό τον στόχο δεν κράτησε κακία στον Γλαύκο Κληρίδη και στον ΔΗΣΥ και ανέλαβε ως διαπραγματευτής για την ένταξη της Κύπρου στην ΕΕ. Αυτή η προσέγγιση πέρα από πολιτικά προχωρημένη ήταν και μια πράξη μεγαλείου αφού στάθηκε στο πλευρό του Γλαύκου Κληρίδη ο οποίος μας οδήγησε στη Σύνοδο Κορυφής της Κοπεγχάγης τον Δεκέμβριο του 2003 που αποφάσισε την ένταξή μας στην ΕΕ.
Διακυβέρνηση χωρίς στόμφο
Ο Βασιλείου κυβέρνησε κυρίως με τεχνοκρατική λογική. Έδωσε βάρος στην οικονομία, στη διοίκηση, στη λειτουργικότητα του κράτους. Ήταν βέβαια πάντα επικοινωνιακός και κατάφερνε να περνά σχετικά εύκολα το μήνυμά του. Τον παραδεχόταν ακόμα και ο Ραούφ Ντενκτάς τον οποίο στρίμωξε ιδιαίτερα στο Κυπριακό. Όπως έλεγε ο Ντενκτάς «ο Βασιλείου είναι τόσο καλός στην επικοινωνία και το μάρκετινγκ ώστε θα μπορούσε να πωλήσει ψυγείο σε Εσκιμώο».
Στην πραγματικότητα, έφερε στην Κύπρο μια πολιτική αντίληψη που σήμερα θα χαρακτηριζόταν ευρωπαϊκή κανονικότητα, αλλά τότε φάνταζε ξένη.
Μια άλλη πολιτική κουλτούρα
Το πιο ανθεκτικό αποτύπωμα του Γιώργου Βασιλείου δεν βρίσκεται σε νόμους ή συμφωνίες. Βρίσκεται στο πολιτικό του ήθος:
- τήρησε χαμηλούς τόνους
- αποδεχόταν τη διαφωνία
- διαλεγόταν με τους πολιτικούς του αντιπάλους
- από το λεξιλόγιο του απουσίαζε η εθνικιστική ρητορική
Όταν ο Βασιλείου είπε για πρώτη φορά ότι η λύση του Κυπριακού θα μεταμορφώσει την Κύπρο σε Σιγκαπούρη της Ανατολικής Μεσογείου όλοι τον κατηγόρησαν για ανθελληνισμό. Αυτός επέμεινε να εξηγεί το όραμά του με υπομονή και θάρρος. Σήμερα όλοι αναγνωρίζουν ότι η Κύπρος θα έπρεπε προ πολλού να έχει μετατραπεί σε ένα κέντρο παροχής υπηρεσιών για όλες τις γειτονικές της χώρες και όχι μέρος των προβλημάτων που αντιμετωπίζει η Μέση Ανατολή.
Σε μια κοινωνία μαθημένη στους ηγέτες που «υψώνουν τη φωνή» και να πωλούν ανέξοδο πατριωτισμό ο Βασιλείου επέλεξε να μιλά και να βλέπει μακριά μέσω της οικονομικής προσέγγισης που εμπότιζε σταθερά τη σκέψη του.
Η υστεροφημία μιας πρόωρης πολιτικής
Ο Γιώργος Βασιλείου ήταν, σε μεγάλο βαθμό ένας Πρόεδρος μπροστά από την εποχή του. Πολλά από όσα εισηγήθηκε θεωρήθηκαν τότε αφελή ή επικίνδυνα. Σήμερα αποτελούν κυρίαρχη πολιτική γραμμή. Θα μπορούσε να λεχθεί ότι και το 1993 όταν διεκδίκησε επανεκλογή ο κόσμος αντιλαμβανόταν ότι βρισκόταν ένα βήμα μπροστά, γι' αυτό και στον πρώτο γύρο των προεδρικών ο Γιώργος Βασιλείου πήρε το εκπληκτικό νούμερο των 157.027 ψηφοφόρων με ποσοστό 44,15%. Ο Γλαύκος Κληρίδης ήταν πολύ πίσω με 130.663 σταυρούς και ποσοστό 36,74%. Το ποσοστό βέβαια αυτό οδήγησε στην εκδήλωση μιας ανεξήγητα αλαζονικής συμπεριφοράς που τον εξώθησε να καλέσει τον Γλαύκο Κληρίδη να μην κατέλθει καν στον δεύτερο γύρο. Ο παλαιοκομματισμός είχε αντανακλαστικά και με αφορμή αυτή τη δήλωση τα εκδήλωσε στον πιο έντονο βαθμό, με τον Γλαύκο Κληρίδη να κερδίζει οριακά στο β΄γύρο με 50,30%.
Το πρόβλημα δεν ήταν η εκλογή του Γλαύκου Κληρίδη ο οποίος δεν διαφωνούσε σε πολλά με τον Γιώργο Βασιλείου. Το μεγάλο πρόβλημα είναι ότι η εκλογή Γλαύκου Κληρίδη επέτρεψε τότε σε όλη την παλαιοκομματική φρουρά που ετοιμαζόταν να πάει σπίτι της να ανασυνταχθεί. Κάπως έτσι πήραν σειρά και μας προέκυψαν μετέπειτα στην προεδρία ο Τάσσος Παπαδόπουλος, ο Δημήτρης Χριστόφιας και ο Νίκος Αναστασιάδης. Αν ο Βασιλείου κέρδιζε τις εκλογές το 1993 τα κόμματα θα προχωρούσαν σε ανανέωση και όλοι αυτοί οι ηγέτες παλαιοκομματικού τύπου δεν θα μπορούσαν να ελπίζουν σε τίποτα.
Τι μας έμεινε από τον Γιώργο Βασιλείου; Σε μια Κύπρο που ακόμη παλεύει ανάμεσα στον ρεαλισμό και την αυταπάτη, η πολιτική παρακαταθήκη του Γιώργου Βασιλείου παραμένει πάντοτε επίκαιρη και πηγή έμπνευσης. Ευχαριστούμε και καλό ταξίδι κύριε Πρόεδρε.