Βενεζουέλα – Κρίση και Γεωπολιτικός Αντίκτυπος

Η πρόσφατη κρίση στη Βενεζουέλα δεν αποτελεί απλώς ένα ακόμη επεισόδιο πολιτικής αστάθειας στη Λατινική Αμερική ή στο παγκόσμιο γίγνεσθαι. Αντιθέτως, εξελίσσεται σε έναν κομβικό γεωπολιτικό καταλύτη με συνέπειες που εκτείνονται πολύ πέρα από το Καράκας, επηρεάζοντας άμεσα τη Ρωσία, το Ιράν και την Κίνα, αλλά και συνολικά την παγκόσμια αρχιτεκτονική ασφάλειας. Τα γεγονότα, όπως έχουμε άλλωστε αναφέρει σε προηγούμενη αρθρογραφία μας, δείχνουν ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια ποιοτική αλλαγή του διεθνούς συστήματος.
*Του Δρα Αντώνη Στ. Στυλιανού
Η σύλληψη του προέδρου της Βενεζουέλας, Νικολάς Μαδούρο, από ειδικές δυνάμεις των Ηνωμένων Πολιτειών σηματοδότησε μια επιστροφή σε πρακτικές «κινητικής αλλαγής καθεστώτος». Η Ουάσινγκτον παρουσίασε την επιχείρηση ως ενέργεια επιβολής του νόμου, βασιζόμενη σε κατηγορίες περί ναρκοτρομοκρατίας. Ωστόσο, για μεγάλο μέρος της διεθνούς κοινότητας, η πράξη αυτή συνιστά ευθεία παραβίαση της κυριαρχίας ενός κράτους και υπονόμευση της νομικής προστασίας των αρχηγών κρατών. Το αποτέλεσμα είναι η διάβρωση διεθνών κανόνων που, παρά τις αδυναμίες τους, λειτουργούσαν ως φραγμός σε ανεξέλεγκτες επεμβάσεις. Η «ποινικοποίηση της κυριαρχίας», δημιουργεί ένα επικίνδυνο προηγούμενο που μπορεί να αξιοποιηθεί και από άλλες δυνάμεις.
Η Βενεζουέλα δεν είναι απλώς ένα αποτυχημένο κράτος. Διαθέτει τα μεγαλύτερα επιβεβαιωμένα αποθέματα πετρελαίου στον κόσμο και βρίσκεται σε μια περιοχή που οι Ηνωμένες Πολιτείες θεωρούν παραδοσιακά μέρος της σφαίρας επιρροής τους, στο πλαίσιο του Δόγματος Μονρόε. Η απομάκρυνση της ηγεσίας στο Καράκας δεν δημιουργεί απλώς πολιτικό κενό αλλά ανοίγει τον δρόμο για έναν μακροχρόνιο αγώνα ελέγχου του ενεργειακού πλούτου της χώρας, με άμεσες επιπτώσεις στα συμφέροντα της Κίνας και της Ρωσίας.
Για το Πεκίνο, τα κοιτάσματα της Βενεζουέλας αποτελούσαν κρίσιμο κρίκο στην ενεργειακή του ασφάλεια, καθώς σημαντικό μέρος του πετρελαίου εξοφλούσε κινεζικά δάνεια. Η μετάβαση από έναν εμπορικό σε έναν στρατιωτικοποιημένο έλεγχο της ενέργειας εντείνει το αίσθημα ευαλωτότητας της Κίνας και αναγκάζει την ηγεσία της να επιταχύνει στρατηγικές απεξάρτησης από διαδρομές και εγκαταστάσεις που μπορούν να ελεγχθούν από τις ΗΠΑ. Για τη Μόσχα, η απώλεια του Μαδούρο συνιστά σοβαρό γεωπολιτικό πλήγμα. Η Βενεζουέλα λειτουργούσε ως ρωσικό προγεφύρωμα στο δυτικό ημισφαίριο, τόσο στρατιωτικά όσο και συμβολικά. Η ρωσική αντίδραση δεν αναμένεται να είναι άμεση και συμβατική, αλλά να κινηθεί στις λεγόμενες «γκρίζες ζώνες», ήτοι κυβερνοεπιθέσεις, υβριδικές επιχειρήσεις και ενίσχυση της στρατιωτικής παρουσίας σε περιοχές όπως η Καραϊβική. Παράλληλα, το μήνυμα που λαμβάνει το Κρεμλίνο είναι ότι τα όρια προστασίας των πολιτικών ηγεσιών έχουν ουσιαστικά καταρρεύσει. Αυτό αυξάνει τον κίνδυνο κλιμάκωσης σε άλλα μέτωπα, ιδιαίτερα στον πόλεμο της Ουκρανίας, όπου η Μόσχα θα μπορούσε να δικαιολογήσει πιο επιθετικές ενέργειες με βάση το προηγούμενο της Βενεζουέλας.
Το Ιράν παρακολουθεί τις εξελίξεις με ιδιαίτερη ανησυχία. Η Τεχεράνη είχε αναπτύξει στενή συνεργασία με το Καράκας για την παράκαμψη κυρώσεων και την ενεργειακή ανταλλαγή. Η αμερικανική επέμβαση στέλνει ένα σαφές μήνυμα ότι η γεωγραφική απόσταση δεν αποτελεί ασπίδα προστασίας. Η χρονική συγκυρία είναι κρίσιμη, καθώς το Ιράν αντιμετωπίζει εσωτερικές αναταραχές λόγω οικονομικών προβλημάτων και ελλείψεων βασικών πόρων. Υπό αυτό το πρίσμα, η εξέλιξη στη Βενεζουέλα ενδέχεται να ωθήσει το ιρανικό καθεστώς σε αυστηρότερη εσωτερική καταστολή και σε μεγαλύτερη στρατιωτική ετοιμότητα, φοβούμενο ότι μπορεί να αποτελέσει τον επόμενο στόχο έμμεσης ή άμεσης πίεσης.
Για την Κίνα, οι συνέπειες είναι κυρίως οικονομικές αλλά με σαφή στρατηγική διάσταση. Ο έλεγχος της παραγωγής πετρελαίου της Βενεζουέλας από τις ΗΠΑ προσφέρει στην Ουάσινγκτον μοχλό πίεσης απέναντι στο Πεκίνο, τόσο σε επίπεδο χρέους όσο και στο πλαίσιο του ευρύτερου οικονομικού ανταγωνισμού. Η αντίδραση της Κίνας αναμένεται να περιλαμβάνει επιτάχυνση της απεξάρτησης από το δολάριο στο εμπόριο ενέργειας και ενίσχυση της εξάρτησής της από ρωσικές και ιρανικές πηγές. Έτσι, παραδόξως, η αμερικανική ενέργεια μπορεί να ενδυναμώσει τον λεγόμενο «ευρασιατικό ενεργειακό άξονα», παγιώνοντας ένα αντικυριαρχικό μπλοκ απέναντι στη Δύση.
Ο γεωπολιτικός αντίκτυπος της κρίσης δεν περιορίζονται στην Ευρασία. Στον Ινδο-Ειρηνικό, το Πεκίνο μπορεί να ερμηνεύσει την επιχείρηση στη Βενεζουέλα ως απόδειξη της αμερικανικής ετοιμότητας να αναλάβει ρίσκα. Αυτό ενδέχεται είτε να οδηγήσει σε προσωρινή τακτική αυτοσυγκράτηση είτε, αντίθετα, να επιταχύνει στρατηγικούς σχεδιασμούς γύρω από την Ταϊβάν, υπό τον φόβο μελλοντικής αμερικανικής «αποκεφαλιστικής» επέμβασης. Ταυτόχρονα, οι σχέσεις ΗΠΑ – Ρωσίας εισέρχονται σε φάση ουσιαστικής «παγωμένης σύγκρουσης», με τις προοπτικές διαλόγου για τον έλεγχο εξοπλισμών ή την ευρωπαϊκή ασφάλεια να εξανεμίζονται.
Η κρίση στη Βενεζουέλα καθρεφτίζει την εικόνα ενός κόσμου που απομακρύνεται ταχύτατα από το μοντέλο των κανόνων και πλησιάζει ένα σύστημα σφαιρών επιρροής, όπου η ισχύς και η προθυμία χρήσης βίας καθορίζουν τα όρια. Για τη Ρωσία, το Ιράν και την Κίνα, τα γεγονότα αποτελούν προειδοποίηση αλλά και κίνητρο για στενότερο συντονισμό. Για τη διεθνή κοινότητα συνολικά, σηματοδοτούν την είσοδο σε μια πιο ασταθή, απρόβλεπτη εποχή, όπου η Βενεζουέλα δεν είναι ο τελικός στόχος, αλλά το πεδίο δοκιμής μιας νέας γεωπολιτικής πραγματικότητας.