Ασφάλεια και πάταξη της εγκληματικότητας

Του ΠΑΝΙΚΟΥ ΣΥΜΕΟΥ*
Η αύξηση της εγκληματικότητας και η εντεινόμενη ανασφάλεια των πολιτών αποτελούν σήμερα ένα από τα σοβαρότερα κοινωνικά ζητήματα. Ένα αυξανόμενο μέρος της κυπριακής κοινωνίας εκφράζει ανησυχία για την αποτελεσματική επιβολή του νόμου και της δημόσιας τάξης, την ώρα που το οργανωμένο έγκλημα εξελίσσεται ταχύτερα από την κρατική αντίδραση, παρά τις προσπάθειες της Αστυνομίας Κύπρου, δημιουργώντας ένα επικίνδυνο κενό ισχύος.
Η Κύπρος, λόγω γεωγραφικής θέσης, οικονομικής δραστηριότητας και αυξημένων ροών ανθρώπων και κεφαλαίων, έχει καταστεί ελκυστικός χώρος για οργανωμένα εγκληματικά δίκτυα. Ναρκωτικά, οικονομικό έγκλημα, ένοπλη βία και μορφές υψηλής επικινδυνότητας δεν αντιμετωπίζονται με διαχειριστική λογική ή απλή αριθμητική παρουσία. Το έγκλημα αποθαρρύνεται μόνο όταν αντιλαμβάνεται ότι το κράτος διαθέτει ικανότητα, ταχύτητα και αποφασιστικότητα.
Σε αυτό το περιβάλλον, η σύγχρονη εγκληματικότητα είναι οργανωμένη, συχνά βίαιη και τεχνολογικά εξελιγμένη. Η παρουσία απλών περιπολιών δεν αρκεί χωρίς σαφή κριτήρια καταστολής, ταχεία αντίδραση, επιχειρησιακή εξειδίκευση, πειθαρχία και ψυχολογική ανθεκτικότητα. Η κοινωνία δεν ζητά περισσότερη αστυνόμευση αλλά ουσιαστική πρόληψη, παρέμβαση και αποτροπή.
Οι χώρες που διατήρησαν τον έλεγχο της δημόσιας τάξης επένδυσαν σε ολοκληρωμένα θεσμικά πλαίσια πρόληψης και σε αυστηρά επιλεγμένες μονάδες υψηλής ετοιμότητας οι οποίες παρεμβαίνουν άμεσα και αποφασιστικά όταν η απειλή το απαιτεί. Κοινό παρονομαστή αποτελεί η αυστηρή επιλογή προσωπικού, η στρατιωτικού τύπου πειθαρχία και η μηδενική ανοχή στην επιχειρησιακή ανεπάρκεια, εντός σαφούς και λειτουργικού θεσμικού πλαισίου.
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι ο έλεγχος της εγκληματικότητας προϋποθέτει σαφή θεσμικά εργαλεία και υψηλή επιχειρησιακή ετοιμότητα. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, εξειδικευμένες μονάδες λειτουργούν με καθορισμένους κανόνες εμπλοκής και σαφές νομικό πλαίσιο. Στο Ηνωμένο Βασίλειο και την Ολλανδία, η αξιοποίηση τεχνολογίας, ανάλυσης δεδομένων και στοχευμένων επιχειρήσεων ενίσχυσε την πρόληψη και την καταστολή του οργανωμένου εγκλήματος. Η Σουηδία, μετά από έξαρση συμμοριών, διεύρυνε τα προληπτικά εργαλεία επιτήρησης με δικαστικό έλεγχο και δημιούργησε ειδικές εισαγγελικές δομές. Στην Κύπρο, αντίθετα, το θεσμικό έλλειμμα συχνά οδηγεί σε επιχειρησιακή αδράνεια.
Η δημοκρατία στηρίζεται στην αποτελεσματική εφαρμογή του νόμου και στη διασφάλιση της δημόσιας τάξης. Όταν το κράτος δυσκολεύεται να ανταποκριθεί σε αυτόν τον ρόλο, ενισχύεται το αίσθημα ανασφάλειας των πολιτών. Σε αυτό το πλαίσιο, η αντιμετώπιση της εγκληματικότητας δεν μπορεί να εξαντλείται στη διαχείριση περιστατικών αλλά απαιτεί προληπτική προσέγγιση και θεσμική και επιχειρησιακή θωράκιση.
Η Κύπρος καλείται να επιλέξει αν θα συνεχίσει να διαχειρίζεται το έγκλημα εκ των υστέρων ή αν θα επενδύσει προληπτικά σε αυστηρότητα, επιχειρησιακή ετοιμότητα και θεσμική θωράκιση. Οι χώρες που πέτυχαν δεν επέλεξαν την ανοχή. Επέλεξαν αυστηρή επιλογή προσωπικού, εξειδίκευση, ταχύτητα αντίδρασης, σταθερή καταστολή, προληπτικά εργαλεία, πληροφοριακή υπεροχή και θεσμική στήριξη.
Θεσμικά και επιχειρησιακά εργαλεία
Η συζήτηση παραμένει γενική, ενώ το πρόβλημα είναι συγκεκριμένο: η Πολιτεία οφείλει να εξοπλίσει την Αστυνομία με σαφές θεσμικό πλαίσιο και τα αναγκαία επιχειρησιακά εργαλεία, ώστε να δρα προληπτικά και με νομική ασφάλεια. Παρά την τεχνολογική αναβάθμιση και τις ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις, το υφιστάμενο πλαίσιο παραμένει αποσπασματικό. Τα ακόλουθα εργαλεία είναι ρεαλιστικά και άμεσα εφαρμόσιμα:
- Προληπτικές παρακολουθήσεις- με δικαστική άδεια εκ των προτέρων, σαφή στόχευση σε οργανωμένο έγκλημα και αντικειμενικό κατώφλι ενδείξεων.
- Θεσμική και νομική κάλυψη των αστυνομικών στην επιχειρησιακή δράση- απαιτείται σαφής κωδικοποίηση κανόνων εμπλοκής, νομική κάλυψη για ενέργειες που γίνονται εντός πλαισίου ώστε να αποτρέπεται η καταχρηστική στοχοποίηση αστυνομικών.
- Διοικητικά μέτρα υψηλού κινδύνου- συμπληρωματικά της ποινικής διαδικασίας, για πρόληψη και έγκαιρη αποτροπή και σύσταση ειδικών εισαγγελικών δομών.
- Ουσιαστική αποδυνάμωση εγκληματικών δικτύων μέσω περιουσιακών στοιχείων- δέσμευση περιουσιακών στοιχείων, ταχεία διαδικασία ελέγχου Πόθεν Έσχες και ειδικές μονάδες οικονομικής διερεύνησης με πραγματικές αρμοδιότητες.
- Εξειδικευμένη στελέχωση επιχειρησιακών μονάδων- στοχευμένη ενίσχυση και πρόσληψη προσωπικού με στρατιωτική εμπειρία από μάχιμες μονάδες του στρατού (ΟΫΚ, ΛΟΚ) οι οποίοι θα προσλαμβάνονται με ειδικά κριτήρια και μισθοδοσία (υπηρεσίες υψηλού ρίσκου), με περίπολα αυτών των κλιμακίων σε κάθε πόλη και σε κάθε κρίσιμη υποδομή ενισχύοντας την αποτρεπτική παρουσία του κράτους.
- Μόνιμος μηχανισμός ανάλυσης απειλών- στελεχωμένος με αναλυτές πληροφοριών, ειδικούς στη χαρτογράφηση εγκληματικών δικτύων και αξιολόγηση κινδύνου.
- Ενιαίο κέντρο πληροφοριών- που θα σπάει τα κενό μεταξύ υπηρεσιών και θα διασφαλίζει διαλειτουργικότητα υπηρεσιών.
- Ειδικό καθεστώς για περιοχές υψηλής εγκληματικότητας- με στοχευμένα και χρονικά περιορισμένα μέτρα.
- Αξιολόγηση κινδύνου αποφυλακιζόμενων υψηλού προφίλ- ώστε να αποτρέπεται η άμεση επαναδραστηριοποίηση.
- Εξειδικευμένα δικαστικά τμήματα- για ταχεία και ουσιαστική απονομή δικαιοσύνης σε υποθέσεις οργανωμένου εγκλήματος.
- Πραγματική προστασία και κίνητρα για πληροφοριοδότες- σύγχρονο θεσμικό κατοχυρωμένο πλαίσιο προστασίας πληροφοριοδοτών, με πραγματικά μέτρα ασφάλειας καθώς και σαφή νομικά και, όπου απαιτείται, οικονομικά κίνητρα.
- Αξιολόγηση επιχειρησιακού αποτελέσματος και όχι μόνο διαδικαστικής συμμόρφωσης- η αξιολόγηση να μην περιορίζεται στο αν ακολουθήθηκαν οι διαδικασίες αλλά στο αν μειώθηκαν πραγματικά συγκεκριμένες απειλές.
Η Κύπρος δεν έχει την πολυτέλεια να αντιμετωπίζει την εγκληματικότητα ως περιστασιακό φαινόμενο που «διαχειρίζεται» επικοινωνιακά ή διοικητικά. Η ασφάλεια δεν είναι σύνθημα· είναι μετρήσιμη κρατική ικανότητα. Και αυτή η ικανότητα χτίζεται μόνο όταν το κράτος επενδύει σε θεσμική θωράκιση, καθαρούς κανόνες, προληπτικά εργαλεία και επιχειρησιακή ετοιμότητα, με πλήρη σεβασμό στο κράτος δικαίου.
Το πραγματικό δίλημμα δεν είναι «ασφάλεια ή δικαιώματα» αλλά «πρόληψη ή αδράνεια» και «αποτροπή ή ανοχή». Οι χώρες που πέτυχαν δεν περίμεναν το κακό για να αντιδράσουν· δημιούργησαν θεσμούς και μηχανισμούς εφαρμογής που προλαμβάνουν, αποτρέπουν και επιβάλλουν τον νόμο έγκαιρα και αποτελεσματικά. Η Κύπρος καλείται να πράξει το ίδιο, όχι ιδεολογικά αλλά πρακτικά. Γιατί, όταν το κράτος καθυστερεί, το έγκλημα προηγείται και το κόστος το πληρώνει πάντα ο πολίτης.
*Δικηγόρου