Αργία Φαίδωνος: Πράξη θεσμικής ωριμότητας ή υπερέκτασης;

Του Κρίτωνα Καψάλη
Η απόφαση της κυβέρνησης να θέσει σε αργία αιρετό αξιωματούχο αποτελεί μία από τις πιο σοβαρές παρεμβάσεις που μπορεί να ασκήσει η Εκτελεστική Εξουσία στη λειτουργία ενός δημοκρατικού κράτους. Όταν, μάλιστα, πρόκειται για δήμαρχο με ισχυρή πολιτική παρουσία και προοπτική διεκδίκησης της Προεδρίας της Δημοκρατίας, η θεσμική ευθύνη γίνεται ακόμη μεγαλύτερη. Κάποιοι ήδη άρχισαν να προχωρούν σε συγκρίσεις ενθυμούμενοι τον τρόπο που λειτούργησε ο Ερντογάν στην υπόθεση του δημάρχου Κωνσταντινουπόλεως Ιμάμογλου, ο οποίος κατηγορήθηκε και φυλακίστηκε με συνοπτικές διαδικασίες.
Υπόθεση
Στο συγκεκριμένο κυπριακό πλαίσιο, η διερεύνηση καταγγελίας για βιασμό, που φέρεται να τελέστηκε το 2014, βρίσκεται σε προκαταρκτικό στάδιο. Υπάρχει κατάθεση της καταγγέλλουσας στην Αστυνομία, χωρίς ωστόσο ο δήμαρχος (μέχρι το Σάββατο) να έχει κληθεί για κατάθεση, χωρίς να έχει χαρακτηριστεί ύποπτος και χωρίς να έχει ασκηθεί ποινική δίωξη. Δικαιολογείται, υπό αυτές τις συνθήκες, να τεθεί σε αργία με επίκληση του άρθρου 113 του περί Δήμων Νόμου; Τι λέει επακριβώς το άρθρο;
«Δήμαρχος, αντιδήμαρχος ή σύμβουλος εναντίον του οποίου διερευνάται από τις διωκτικές Αρχές αδίκημα που καθορίζεται στις διατάξεις της παραγράφου (δ) του εδαφίου (1) του άρθρου 18 (το οποίο καθορίζει ποιοι δεν έχουν δικαίωμα να διεκδικήσουν το αξίωμα του δημάρχου) ή αδίκημα που καθορίζεται ως κακούργημα σύμφωνα με τις διατάξεις του Ποινικού Κώδικα ή οποιουδήποτε άλλου Νόμου ο οποίος επιφέρει, σε περίπτωση καταδίκης, ποινή φυλάκισης τριών (3) ετών και άνω τελεί αυτοδικαίως σε αργία από την ημέρα δημοσίευσης σχετικής γνωστοποίησης του υπουργού».
Σαφέστατα το άρθρο αυτό, μέσα από μια απλή φιλολογική ανάλυση και διά της επίκλησης στη λογική, είναι προβληματικό σε ό,τι αφορά τη σαφήνειά του και τη χρονική στιγμή που το κράτος μπορεί να επέμβει. Τη στιγμή που μιλούμε ενώπιόν μας υπάρχουν καταγγελίες για έναν δήμαρχο οι οποίες βρίσκονται σε στάδιο προκαταρκτικής διερεύνησης, πριν καν ακουστεί ο ενδιαφερόμενος. Στην περίπτωση του Φαίδωνα η χρονική στιγμή είναι το κλειδί και εξηγείται μέσα και από αποφάσεις του ΕΔΔΑ το οποίο επισημαίνει ότι ένα κράτος δεν πρέπει να επεμβαίνει πρόωρα σε ό,τι αφορά εκλεγμένο αξιωματούχο, χωρίς τελεσίδικη κρίση, λαμβάνοντας δυσανάλογα μέτρα εναντίον του.
Στην υπόθεση Tomenko v. Ukraine (10 Ιουλίου 2025) το ΕΔΔΑ αποφάνθηκε ότι, με βάση τη δημοκρατική αρχή/λαϊκή εντολή (Άρθρο 3 ΠΠ1), «δεν επιτρέπεται αυθαίρετη ή δυσανάλογη αποστέρηση της θητείας ενός εκλεγμένου». Επίσης με βάση το τεκμήριο αθωότητας (Άρθρο 6§2) διατύπωσε τη θέση ότι οι δημόσιες Αρχές δεν πρέπει να αντιμετωπίζουν κάποιον ως «ένοχο» πριν την τελεσίδικη καταδίκη, ιδιαίτερα όταν τα μέτρα που λαμβάνονται εναντίον του έχουν τιμωρητικό χαρακτηρα ή στιγματίζουν.
Στην περίπτωση του Φαίδωνα αυτό που εξετάζεται είναι αν το κράτος αλλοιώνει την πολιτική ισορροπία μέσω της διαδικασίας και σε αυτό το επίπεδο η αναλογία στέκει νομικά, αφού το τεκμήριο αθωότητας σε ένα δημοκρατικό κράτος όπως η Κύπρος δεν μπορεί να είναι τυπικό. Το τεκμήριο αθωότητας, κατοχυρωμένο τόσο στο Κυπριακό Σύνταγμα όσο και στο άρθρο 6 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, δεν αφορά μόνο την τελική κρίση ενός δικαστηρίου. Αφορά και τη συμπεριφορά του κράτους πριν από αυτήν.
Η θέση σε αργία, ακόμη κι αν χαρακτηρίζεται «διοικητικό» ή «προληπτικό» μέτρο, δημιουργεί αναπόφευκτα στο δημόσιο πεδίο την εντύπωση ότι το κράτος θεωρεί τον αιρετό ύποπτο ή επικίνδυνο. Όταν αυτό συμβαίνει πριν καν ο ίδιος ακουστεί, πριν του αποδοθεί οποιαδήποτε δικονομική ιδιότητα, τότε το τεκμήριο αθωότητας αποδυναμώνεται ουσιαστικά, όχι θεωρητικά.
Η νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου είναι σαφής: κρατικές πράξεις που, άμεσα ή έμμεσα, υπονοούν ενοχή σε τόσο πρώιμο στάδιο μπορούν να συνιστούν παραβίαση της Σύμβασης.
Η αναλογικότητα ως θεσμικό φίλτρο
Ακόμη και αν δεχθεί κανείς ότι ο νομοθέτης μπορεί να προβλέπει αργία αιρετών για λόγους δημοσίου συμφέροντος, η εφαρμογή ενός τέτοιου μέτρου οφείλει να περνά από το φίλτρο της αναλογικότητας. Στην υπό εξέταση περίπτωση, α) το φερόμενο αδίκημα τοποθετείται δωδεκα χρόνια πριν, β) δεν υπάρχει σύνδεση της υπόθεσης με την άσκηση των δημαρχιακών καθηκόντων, γ) δεν προκύπτει κίνδυνος επηρεασμού μαρτύρων ή αλλοίωσης αποδεικτικού υλικού, δ) δεν διαπιστώνεται λειτουργικός κίνδυνος για τον δήμο ή τη δημόσια διοίκηση.
Η αργία, επομένως, δεν εξυπηρετεί συγκεκριμένο και άμεσο θεσμικό σκοπό. Αντιθέτως, λειτουργεί ως συμβολική κύρωση, κάτι που την καθιστά δυσανάλογη και θεσμικά προβληματική.
Η δημοκρατική διάσταση
Οι δήμαρχοι δεν είναι διορισμένοι λειτουργοί. Είναι εκλεγμένοι εκπρόσωποι με άμεση λαϊκή εντολή, με τον κ. Φαίδωνος να έχει εκλεγεί με ποσοστό 60,1% το 2024. Η απομάκρυνσή τους, έστω και αν είναι προσωρινή, δεν συνιστά μια ουδέτερη διοικητική πράξη αλλά επηρεάζει την πολιτική ισορροπία και τη βούληση των πολιτών.
Όταν μια τέτοια απόφαση λαμβάνεται σε περίοδο έντονης πολιτικής κινητικότητας και αφορά πρόσωπο με εμφανή προεδρική προοπτική, το κράτος οφείλει να επιδεικνύει διπλή θεσμική αυτοσυγκράτηση. Όχι για να προστατεύσει πρόσωπα αλλά για να προστατεύσει τη δημοκρατική διαδικασία από την εντύπωση της εργαλειοποίησης.
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο δεν εξετάζει πολιτικές προθέσεις. Εξετάζει όμως αν ένα μέτρο εμφανίζεται ως πολιτικά υποκινούμενο. Και αυτό, από μόνο του, αρκεί για να γεννήσει σοβαρό θεσμικό πρόβλημα. Για παράδειγμα, είναι κοινώς παραδεκτό ότι ο Φαίδωνος είναι μια προσωπικότητα με βάση δημοσκοπήσεις στον χώρο της Κεντροξεξιάς που μπορεί να αφήσει εκτός δευτέρου γύρου τον Νίκο Χριστοδουλίδη στις Προεδρικές του 2028.
Το πραγματικό διακύβευμα
Ας ξεκαθαρίσουμε βέβαια κάτι. Το ζητούμενο εδώ δεν είναι η απαξίωση της καταγγελίας ούτε η υποβάθμιση της σοβαρότητας ενός αδικήματος όπως ο βιασμός. Το κράτος οφείλει να διερευνά κάθε καταγγελία με σοβαρότητα και σεβασμό προς το φερόμενο θύμα, η θέση δε κάθε βιαστή, αν αυτό αποδεικτεί στο δικαστήριο, είναι η φυλακή. Να το θέσουμε πιο ωμά. Αν αποδειχθεί ότι ο κ. Φαίδωνος διέπραξε το αδίκημα για το οποίο κατηγορείται πρέπει να οδηγηθεί σιδηροδέσμιος στη φυλακή.
Το κράτος, από την άλλη, οφείλει ταυτόχρονα να μην προκαταδικάζει. Να μην μετατρέπει την υπόνοια σε κύρωση. Να μη συγχέει τη διερεύνηση με την τιμωρία.
Σε αυτό το συγκεκριμένο χρονικό και διαδικαστικό στάδιο, η τοποθέτηση σε αργία δεν συνιστά πράξη θεσμικής ωριμότητας αλλά θεσμικής υπερέκτασης. Υπονομεύει το τεκμήριο αθωότητας, παραβιάζει την αρχή της αναλογικότητας και εκθέτει τη Δημοκρατία σε σοβαρό νομικό κίνδυνο, τόσο εσωτερικά όσο και διεθνώς.
Το κράτος δικαίου δοκιμάζεται όχι όταν δικάζει τους ενόχους αλλά όταν προστατεύει τους θεσμούς πριν αποδειχθεί η ενοχή.
Είναι η Κύπρος Τουρκία;
Θα μπορούσαμε κατ΄ αναλογία να συγκρίνουμε πολιτικά και νομικά την πράξη αυτή με την αποφαση του Ερντογάν για φυλάκιση του Εκρέμ Ιμάμογλου; Ο πρώην δήμαρχος Κωνσταντινούπολης καταδικάστηκε σε ποινή φυλάκισης 20 μηνών (1 έτος και 8 μήνες) στις 16 Ιουλίου 2025 για την κατηγορία της «δημόσιας προσβολής» και «απειλών» κατά δικαστικών λειτουργών. Σε σχέση με την υπόθεση Φαίδωνα υπάρχει μια όχι ταυτόσημη αλλά συγγενής θεσμική λογική.
Στην Τουρκία, υπήρξε καταδίκη του Ιμάμογλου, έστω πρωτόδικη, με τη φυλάκιση βεβαια να θεωρείται από όλους πολιτική απόφαση. Στην Κύπρο δεν υπάρχει ούτε δίωξη ούτε κατηγορία. Τυπικά μιλάμε για διοικητικό μέτρο σε ένα θεσμικό πλαίσιο δημοκρατικό και ευρωπαϊκό, οπότε σε αυτό το επίπεδο δεν μιλάμε για ίδιο επίπεδο αυταρχισμού.
Δεν μπορούμε ωστόσο να σταματήσουμε εδώ γιατί ίσως χανόταν η ουσία, εκεί δηλαδή που κατά την άποψή μας βρίσκεται η ουσιαστική αναλογία. Η σύγκριση δεν γίνεται στο αποτέλεσμα, δηλαδή φυλακή vs αργία, αλλά στη λογική της χρήσης του κράτους δικαίου ως εργαλείου πολιτικής εξουδετέρωσης.
Μιλάμε εδώ για έναν κοινό παρονομαστή που αφορά την πρώιμη απομάκρυνση ενός ισχυρού εκλεγμένου αντιπάλου πριν κριθεί οριστικά η υπόθεση. Στον Ιμάμογλου χρησιμοποιήθηκε ποινική διαδικασία με σαφή πολιτική στόχευση πριν κριθεί τελεσίδικα. Στον Φαίδωνα χρησιμοποιείται διοικητική πράξη σε στάδιο προκαταρκτικής διερεύνησης πριν καν ακουστεί ο ενδιαφερόμενος.
Η σύγκριση των υποθέσεων Ιμάμογλου-Φαίδωνα δεν λέει ότι «Η Κύπρος είναι Τουρκία». Λέει ίσως κάτι πιο επικίνδυνο, ότι δηλαδή ακόμα και ώριμες Δημοκρατίες μπορεί να γλιστρήσουν όταν οι κυβερνώντες, εργαλειοποιώντας τη διαδικασία, τη φέρνουν να προηγείται της Δικαιοσύνης.