Αντώνης Άσσος: Μικροϊστορία όπως μικροκλίμα

Του Χρυσόστομου Περικλέους
Κατά τους γεωγράφους, οι θερινές καταιγίδες που έχουμε συνήθως στην οροσειρά του Τροόδους οφείλονται στο μικροκλίμα που δημιουργεί το Τρόοδος, ανεξάρτητα από την υπόλοιπη Κύπρο, με τον εμβληματικό όγκο του που δεσπόζει στην Ανατολική Μεσόγειο. Κατ’ αναλογίαν, παίρνω το θάρρος να χρησιμοποιήσω τον αδόκιμο -ομολογώ- όρο, μικροϊστορία, για να δώσω, όσο πιο συμπυκνωμένα, την προσέγγιση του Αντώνη Άσσου στο νέο του βιβλίο Η ξεχασμένη εξέγερση του 1974, Πάφος 8 Σεπτεμβρίου. Το βιβλίο καλύπτει αδρά τη δεκαετία ’64-’74, πιο πυκνά την περίοδο ΕΟΚΑ-Β’ μέχρι πραξικόπημα-εισβολή και, τελικά, εστιάζει στα γεγονότα του «μεταπραξικοπήματος» στην Πάφο. Κρατάω τον όρο «μεταπραξικόπημα» (αφήνοντας έξω την εισβολή) γιατί τα γεγονότα αυτά αφορούν αφενός στη δράση των πραξικοπηματιών -λέγε εοκαβητατζήδων- στην Πάφο από τις πρώτες μέρες μετά την εισβολή μέχρι σχεδόν την επιστροφή του Μακάριου, και αφετέρου στην αντίσταση των δημοκρατικών πολιτών στην πόλη και επαρχία της Πάφου, η οποία κορυφώνεται σε αυτό που εύστοχα ο συγγραφέας ονομάζει εξέγερση. Ξεχασμένη, επειδή οι ιστορικοί της περιόδου την προσπερνούν σε βαθμό που να έχει σχεδόν ξεχαστεί. Οι ιστορικοί εστιάζουν συνήθως στα γεγονότα που καλύπτουν ευρύτερο χώρο και επηρεάζουν την κίνηση της ιστορίας. Στόχος να δώσουν τη «μεγάλη εικόνα». Ο Αντώνης Άσσος δίνει ένα πλήθος μικρών-μικρών εικόνων που μπορεί μεν να τους λείπουν τα μεγάλα κομμάτια για τη «μεγάλη εικόνα» αλλά δίνουν ζωντανά το αίσθημα των ανθρώπων μέσα από μικρές-μικρές αφηγήσεις -στη συντριπτική τους πλειονότητα προσωπικές μαρτυρίες- που αναδιφεί σε μια «μικροϊστορική» βιβλιογραφία καθώς και από πολλές προσωπικές συνεντεύξεις δρώντων στον ίδιο τον συγγραφέα, αδιάφορο αν κάποτε αδικείται η ακρίβεια της περιγραφής. Ωστόσο, στην περίπτωση της εξέγερσης της Πάφου, το πλήθος των προσωπικών μαρτυριών που παραθέτει, οργανωμένων σε μια ιστορική αλληλουχία, δημιουργούν μια πλήρη και σαφή αφήγηση, τη «μεγάλη εικόνα», για την ξεχασμένη εξέγερση της 8ης Σεπτεμβρίου 1974 στην Πάφο.
Πριν ακόμα τη δεύτερη φάση της εισβολής, ομάδες ενόπλων εοκαβητατζήδων, δρώντας στην ασφάλεια των μετόπισθεν αντί στο μέτωπο με τον στρατό εισβολής, λυμαίνονταν την πόλη και τα χωριά της Πάφου βιαιοπραγώντας κατά το δοκούν κατά δημοκρατικών πολιτών που είχαν αντισταθεί στο πραξικόπημα. Με ορμητήρια τους αστυνομικούς σταθμούς που είχαν καταλάβει και τον διαβόητο λόχο του ΖΗΝΑ, δίνουν την αίσθηση κατοχής. Μέσα στο κλίμα τρομοκρατίας, η Πάφος βράζει. Ο εμπνευσμένος αρχηγός της αντίστασης Μίκης Τεμπριώτης, πόλος συσπείρωσης, καθοδηγεί την αντίσταση. Στις 7 Σεπτεμβρίου ’74 ένοπλοι εοκαβητατζήδες, στην απόπειρα να σβήσουν συνθήματα στους τοίχους για επιστροφή του Μακάριου και την κινητοποίηση των ανθρώπων του Μέσα Χωριού, δολοφονούν τον Δημοσθένη Γεωργίου. Την άλλη μέρα, 8 Σεπτεμβρίου, αντιστασιακοί παίρνουν από το νοσοκομείο τον νεκρό Δημοσθένη για ταφή. Πρώτα όμως, μεταφέρουν το φέρετρο στην κεντρική πλατεία της πόλης, μπροστά στην είσοδο του Κεντρικού Αστυνομικού Σταθμού. Εκεί, στο κάλεσμα του Μίκη Τεμπριώτη, συρρέουν σε ελάχιστο χρόνο χιλιάδες πολίτες που περικυκλώνουν τον σταθμό κραυγάζοντας συνθήματα εναντίον πάνοπλων εοκαβητατζήδων. Εκεί που, από στιγμή σε στιγμή απειλείτο έφοδος των πολιτών και αιματοχυσία, καταφθάνει ο τότε υπουργός εσωτερικών Νίκος Κόσης, συνοδευόμενος από τον Αρχηγό της Εθνικής Φρουράς Ευθύμιο Καραγιάννη και τον αποκατασταθέντα Αρχηγό της Αστυνομίας Σάββα Αντωνίου. Αποτέλεσμα, η αποκαθήλωση των πραξικοπηματιών, η απομάκρυνσή τους από τον αστυνομικό σταθμό και η επιβολή της τάξης. Ήταν η πρώτη ήττα του πραξικοπήματος στην Κύπρο. Ο Δημοσθένης Γεωργίου, παρατηρεί συγγραφέας, «και νεκρός ενίκα».