Ανδρέας Λόλης: Η μανιέρα είναι παγίδα για τους καλλιτέχνες

Μια στοίβα από λευκά πουκάμισα, μια επιφάνεια από φελιζόλ με ίχνη από παπούτσια, ένα σκαμνί με δύο ξύλινες σανίδες ή ένα παγκάκι με μια κουβέρτα… Σκηνές βγαλμένες από τον εσωτερικό κόσμο του καλλιτέχνη αλλά και από όσα συμβαίνουν γύρω του. Ο Έλληνας γλύπτης δημιουργεί έργα που έχουν να κάνουν με το εύθραυστο, το αβέβαιο, και αποκαλύπτουν κοινωνικοπολιτικά ζητήματα.
Με αφορμή την πρόσφατη έκθεσή του στην Αθήνα (γκαλερί Breeder, «Accidental Monuments») συζητούμε με τον Ανδρέα Λόλη για τον αριστοτεχνικό τρόπο με τον οποίο φέρνει το πνεύμα της κλασικής γλυπτικής στο σήμερα. Τα σύγχρονα γλυπτά του δεν αναφέρονται σε ένδοξους ήρωες, κι όμως η γλυπτική του είναι βαθιά ανθρωποκεντρική. Έργα του έχουν παρουσιαστεί στην 58η Μπιενάλε της Βενετίας, στην Ελευσίνα – Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης, στη Βρετανική Σχολή Αθηνών, σε μια έκθεση του οργανισμού ΝΕΟΝ και πολλές ακόμα διεθνείς διοργανώσεις.
-Πώς πετυχαίνετε να αποδίδετε με το μάρμαρο αυτές τις υλικότητες που μοιάζουν τόσο εύθραυστες; Αυτό που κάνω είναι ότι «σταματάω τον χρόνο» σ’ αυτό το ευτελές αντικείμενο και προσπαθώ να του δώσω διαχρονικότητα. Χρησιμοποιώντας ένα πολύ μνημειακό υλικό όπως το μάρμαρο, παίρνουν μια άλλη διάσταση τα έργα.
–Πώς επιλέξατε αυτό το υλικό; Βασικά, δεν το επέλεξα, αυτό με επέλεξε. Στις σπουδές μου, στην Καλών Τεχνών της Αθήνας και έπειτα στην Καλών Τεχνών της Καράρα στην Ιταλία, όλα μου τα έργα ήταν από μάρμαρο. Στην Αθήνα υπήρξα βοηθός καθηγητών σε διάφορα συμπόσια γλυπτικής, λόγω της αγάπης μου γι’ αυτό.
-Θέλατε να κρατήσετε μια απόσταση από τα αρχαιοελληνικά γλυπτά; Επιδιώκω να φέρω το πνεύμα της κλασικής γλυπτικής στο τώρα. Με ενδιαφέρει το εύθραυστο, το αβέβαιο, το χωρίς αύριο. Για παράδειγμα, τα αντικείμενα που δημιουργώ όπως το χαρτόκουτο, οι σακούλες σκουπιδιών, έχουν αυτή την ιδιότητα. Προτού πάω στην Καράρα είχα κάνει δυο ατομικές εκθέσεις, το 2002 και το 2004, και είχαν πουληθεί όλα τα έργα. Αυτό άρχισε να με ανησυχεί και να με προβληματίζει. Έχω το γνώθι σαυτόν, όταν μου γίνεται βαρετό αυτό που κάνω, το αλλάζω τελείως.
-Τα πρώτα σας έργα ήταν πιο συμβατικά; Ήταν πιο συμβατική γλυπτική. Παρ’ όλα αυτά, καταλαβαίνω ότι αν δεν είχα κάνει εκείνα τα έργα, δεν θα έφτανα εδώ που είμαι σήμερα. Η ιδέα να αναιρέσω την υλικότητα της ύλης είχε ξεκινήσει από τότε. Πηγαίνοντας στην Καράρα το 2005 ήθελα να ξεχάσω ό,τι ήξερα και να μπω σε μια άλλη λογική. Εκεί έκανα τελείως αντίθετα πράγματα απ’ ό,τι πριν. Ήταν μια πολύ εποικοδομητική και σημαντική περίοδος, όχι τόσο ως σχολή αλλά ως περιβάλλον, στο οποίο συναντούσα γλύπτες απ’ όλο τον κόσμο οι οποίοι μιλούσαν σε διαφορετικές γλώσσες για τη γλυπτική σε μάρμαρο. Η γλώσσα αυτή του καθενός μεταφέρει και τον πολιτισμό απ’ εκεί που έρχεται.
-Γιατί σας φόβισε η επιτυχία στην αρχή της πορείας σας; Είχε αρχίσει να γίνεται εύκολο για μένα αυτό το πράγμα. Όπως έχει πει ο Μάριο Μερτς, από τη στιγμή που η δημιουργία γίνεται μανιέρα, χάνεται η τέχνη. Όταν αρχίσω να έχω μια μανιέρα, το καταλαβαίνω και σταματάω. Είναι μια παγίδα για όλους τους καλλιτέχνες. Ποτέ δεν ήθελα να κάνω πράγματα που δεν με ικανοποιούν.
-Τα έργα σας παραπέμπουν σε ευτελή υλικά, σε σκουπίδια και στους άστεγους. Φτιάχνετε χαρτόκουτα που μοιάζουν παρατημένα, παλέτες σπασμένες… Τότε μπορώ να πω ότι έφτασε στον σκοπό του ένα έργο όταν δημιουργεί προβληματισμό. Τα έργα κουβαλούν μέσα τους την αλήθεια που για τον κάθε καλλιτέχνη είναι υποκειμενική. Όταν ο χρόνος, ο χώρος και η ωριμότητα έρχονται σε ισορροπία τότε λειτουργεί το έργο τέχνης.
-Με όλα αυτά που συζητήσαμε, αφήνετε ανοιχτό το ενδεχόμενο να πάει κάπου αλλού η δουλειά σας; Ήδη έχω πάει κάπου αλλού. Τα πιο πρόσφατα έργα που παρουσίασα στην γκαλερί Breeder είναι πιο εσωτερικά. Έχουν να κάνουν με μνήμες, με γεγονότα που έζησα. Τα ονομάζω «Τυχαία μνημεία».
-Αυτά τα έργα έχουν αναφορές και σε προσωπικά σας βιώματα; Ναι, βέβαια, έχουν αναφορές στον πατέρα μου, τη γιαγιά μου, το Λεπροκομείο της Χίου. Ήταν συγκλονιστικά όσα αντίκρυσα εκεί, όταν πήγα πρόσφατα στη Χίο με αφορμή τη συμμετοχή μου σε μια ομαδική έκθεση. Είδα τον σκελετό μιας καρέκλας στη μέση ενός δωματίου και ήταν σαν να μου διηγείτο κάποιος μια ιστορία σχετικά με αυτά που συνέβησαν στον χώρο. Ένα άλλο πρόσφατο έργο μου, με μια κουρτίνα μαύρη, παραπέμπει στη γιαγιά μου. Κάθε φορά που μας μαγείρευε, άνοιγε μια κουρτίνα και ερχόταν από την κουζίνα μαζί με μοναδικές ευωδιές. Αυτό έμεινε ανεξίτηλο στη μνήμη μου.
-Σας απασχολούν θέματα όπως η κλιματική και οικονομική κρίση, οι άστεγοι; Έχει κοινωνικοπολιτικό χαρακτήρα όλο αυτό που κάνω. Στην 58η Μπιενάλε της Βενετίας, είχα παρουσιάσει στην Αρσενάλε ένα παγκάκι με μια κουβέρτα. Αυτό το έργο βασιζόταν σε κάποιον άστεγο που είχα δει πίσω από το Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στην Αθήνα, ο οποίος κοιμόταν σε ένα παγκάκι.
-Η αστεγία είναι διεθνές πρόβλημα που συναντούμε σε πολλές μεγαλουπόλεις. Πρόσφατα ήμουν στο Παρίσι, όπου συμμετείχα στην Art Basel, και περπατώντας στους δρόμους είδα πολλούς άστεγους. Το ίδιο στο Βερολίνο, στη Νέα Υόρκη. Παλιά λέγαμε ότι κάτι δεν πάει καλά με κάποιον που ζει στο δρόμο. Όμως όταν βλέπεις μια πληθώρα ανθρώπων να ζει στους δρόμους, καταλαβαίνεις πως είναι κοινωνικό φαινόμενο που οφείλεται στην οικονομική κρίση.
-Ποια η σύνδεση των έργων με την κλασική γλυπτική; Χρησιμοποιώ τα κλασικά μέσα της γλυπτικής, αλλά δεν είναι αυτοσκοπός μου να δείξω τι μπορώ να κάνω με το μάρμαρο. Το ενδιαφέρον για μένα είναι στη δεύτερη ανάγνωση αυτής της δουλειάς. Για παράδειγμα, θέλω να θέσω κάποια ερωτήματα, όπως τι συμβαίνει όταν το χαρτόκουτο γίνεται σπίτι για κάποιους ανθρώπους; Και τι γίνεται με τη σακούλα σκουπιδιών όταν αυτή γίνεται πηγή τροφής για κάποιους άλλους; Το μάρμαρο, αυτό το εκλεπτυσμένο υλικό που είναι συνυφασμένο με τα πλούτη, εγώ το χρησιμοποιώ ως το σπίτι ενός άστεγου που έχει χάσει τα πάντα. Αυτή την εικόνα της Αθήνας που την καλύπτουμε με ενδιαφέρει να την αποκαλύπτω, γιατί είμαστε εμείς που την παράγουμε. Αυτό που βλέπουμε με τους άστεγους τείνει να γίνει η σύγχρονη αρχιτεκτονική της πόλης. Δηλαδή όλα αυτά τα καταφύγια που φτιάχνουν οι άστεγοι με τις παλέτες, τα χαρτόκουτα ή τα φελιζόλ για να προστατεύονται, είναι τα σπίτια τους. Αυτός ήταν ο λόγος που στη Μπιενάλε της Λυών το 2015 παρουσίασα ένα έργο αποτελούμενο από 60 κομμάτια, με χαρτόκουτα, φελιζόλ, παλέτες. Το έλεγα Permanent Residency.
Ελεύθερα 4.1.2026