Ένας Κύπριος τον 16ο αιώνα στην Περσία Το πετρέλαιο και τα Στενά του Ορμούζ – Ποιος ήταν ο δικός μας Μάρκο Πόλο, που γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Λευκωσία (εικόνες)

Στο πνεύμα των ημερών, εν μέσω πολέμου και πολεμικών συρράξεων με καθημερινές αναφορές στα δελτία ειδήσεων στο Ιράν /Περσία αλλά και στην «τάλαινα και κεκαυμένη Κύπρο», επιχειρώ με φαρέτρα, όπως πάντα, την έρευνα και κυρίως την αρχειακή ένα ταξίδι πίσω στον 16ο αιώνα ρίχνοντας φως στον Μιχαήλ Μεμπρέ, έναν πολυσχιδή Κύπριο που έφθασε έως την Περσία απεσταλμένος του δόγη για μια υψηλή αποστολή.
Ο Βενετός γεωγράφος Gian Battista Ramusio αναφέρεται σ’αυτή τη σπουδαία προσωπικότητα της Κύπρου που διέγραψε μια λαμπρή πορεία τον 16ο αιώνα και έλαβε τιμές από τη Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας. «Πρόκειται» σημειώνει, «για σοφότατο άνδρα, γνώστη της αραβικής, τουρκικής και περσικής πέρα από τη γνώση της μητρικής του γλώσσας της ελληνικής αλλά και της ιταλικής, είναι ένα πρόσωπο με ευγενείς τρόπους που επάξια σήμερα είναι διερμηνέας της Εκλαμπροτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας». Επιπρόσθετα, ο Κρητικός στιχουργός του 16ου αιώνα Νικόλαος Παπαδόπουλος αφιέρωσε ένα από τα έμμετρα έργα του στον «αξιότατο διερμηνέα και γραμματέα της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας».
Ο Μιχαήλ Μεμπρέ ξεκίνησε από την Κύπρο και συγκεκριμένα από το λιμάνι των Αλυκών, έφθασε στην Κρήτη, πέρασε με καράβι από Σαντορίνη και Νάξο, έφθασε στη Χίο, πέρασε απέναντι στον Τσεσμέ και διέσχισε την Τουρκία περνώντας από την Άγκυρα. Στη συνέχεια έκανε σταθμό στον Εύξεινο Πόντο, πέρασε από τη χώρα Μιγκρέλλια, δηλαδή τη σημερινή Γεωργία και τέλος έφθασε στην Περσία. Ταξίδεψε σε χώρες, νήσους, θάλασσες, ερήμους, πέρασε δίπλα από ποτάμια, διέσχισε οροσειρές για να φθάσει στην Περσία ώστε να μεταφέρει ένα μήνυμα του δόγη στον σάχη της Περσίας για τη δημιουργία ενός ενετοπερσικού συνασπισμού εναντίον του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς. Στη συνέχεια έκανε τον γύρο της Αφρικής σαλπάροντας με καράβι από τα στενά του Ορμούζ προσεγγίζοντας το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδος, έφθασε στην Πορτογαλία και από εκεί στην Ιταλία όπου, τέλος, στη Βενετία κατέλαβε το υψηλότατο αξίωμα του διερμηνέως.
Δεν θα ήταν καθόλου υπερβολή εάν χαρακτήριζα τον Μιχαήλ Μεμπρέ έναν Κύπριο Μάρκο Πόλο του 16ου αιώνα. Άλλωστε και ο ίδιος ο γεωγράφος Ramusio ο οποίος, όπως ήδη προανάφερα, εγκωμιάζει τον Μεμπρέ, υπήρξε βιογράφος του Μάρκο Πόλο, του μεγάλου εξερευνητή της Ασίας και πρωτοπόρου των μεγάλων εξερευνήσεων. Εξάλλου και ο Μεμπρέ στην πορεία από και προς την Περσία πέρασε από τους ίδιους δρόμους που είχε περάσει τον 13ο αιώνα και ο Μάρκο Πόλο όπως το Αιγαίο, την Τραπεζούντα, τη Μικρά Ασία, την Περσία, τον Περσικό Κόλπο, τις ακτές του Ορμούζ κ. ά. Ο Μάρκο Πόλο έγραψε διηγήσεις για το κράτος των Μογγόλων και υπήρξε αξιωματούχος στην αυλή του Μογγόλου αυτοκράτορα της Κίνας Κουμπλάι Χαν και εξετέλεσε διπλωματικές, εμπορικές και άλλες αποστολές.
Ο Κύπριος Μεμπρέ υπήρξε αξιωματούχος της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας, περιέγραψε την Περσία και τους ανθρώπους της και ως γνώστης ανατολικών γλωσσών πραγματοποίησε επίσης διπλωματικές και εμπορικές αποστολές.
Ο Μιχαήλ Μεμπρέ, ο Μάρκο Πόλο της Κύπρου, γεννήθηκε και μεγάλωσε στη Λευκωσία, από τις ανατολικές γλώσσες έμαθε κυρίως τουρκικά και περσικά και προσελήφθη από τον φεουδάρχη Bernardo Benedetti ως εμπορικός αντιπρόσωπός του. Έτσι του δόθηκε η ευκαιρία να ταξιδεύει και ο ίδιος συχνά στη Μικρά Ασία (Τουρκία) και Συρία για εμπορικές υποθέσεις. Σύχναζε όμως και διέμενε τον περισσότερο καιρό στην Περιστερώνα Μόρφου, γιατί το εύφορο αυτό χωριό ήταν φέουδο του εργοδότη του. Από την Περιστερώνα Μόρφου ο ευφυής Κύπριος, αφού περιπλανήθηκε στις χώρες της Ασίας και διέσχισε ωκεανούς, διορίστηκε, τέλος, στην επίζηλη θέση του διερμηνέως της Γαληνοτάτης Δημοκρατίας της Βενετίας.
>> Κύπρος: Χώρος διακίνησης πληροφοριών, εμπορίου και αποστολών
Ο εμπορικός αντιπρόσωπος του Benedetti ταξίδευε συχνά στις γειτονικές χώρες της Ανατολής και έφερνε σε αίσιο πέρας τις εργασίες του και τις οποιεσδήποτε αποστολές. Η ευκαιρία δεν άργησε να δοθεί στον Μεμπρέ, ώστε να χρησιμοποιήσει τις γνώσεις, την πείρα και την ευφυία του, να αναδειχθεί και να σταδιοδρομήσει. Η ιδιαίτερη πατρίδα του άλλωστε, η Κύπρος, ήταν χώρος συνάντησης εμπόρων από την Ανατολή και τη Δύση, χώρος διακίνησης πληροφοριών και οργάνωσης αποστολών. Ας σημειωθεί ότι μετά την ενσωμάτωση της Κύπρου στη βενετική επικράτεια οι Βενετοί χρησιμοποιούσαν την ανατολικότερη κτήση τους ως βάση διεξαγωγής διπλωματικών υποθέσεων είτε για τη σύναψη δεσμών με την Ανατολή, όπως για παράδειγμα με την Περσία για την αντιμετώπιση των Οθωμανών, είτε για την αποστολή πρεσβευτών σε πόλεις της Εγγύς Ανατολής για την προάσπιση των εμπορικών συμφερόντων τους, είτε για συγκέντρωση πληροφοριών που αφορούσαν στις υποθέσεις της Δημοκρατίας του Αγίου Μάρκου. Σήμερα, θα ρωτούσα τι άλλο άραγε συμβαίνει όσο ποτέ στη μικρή πατρίδα μας Κύπρο για το οποίο ασφαλώς δεν χρειάζεται ούτε να σχολιάσω ούτε να αναλύσω…
Οι επίσημες επαφές με τους Οθωμανούς, που συνεχώς τον 16ο αιώνα αυξάνονταν, επέβαλαν αργότερα τη δημιουργία μιας μόνιμης θέσης διερμηνέα στη Λευκωσία. Έτσι το 1551 διορίστηκε διερμηνέας ο Νικόλαος Άγγελος Παχυμάμας από την Αίγινα και μετά τον θάνατό του στην ίδια θέση διορίστηκε ο ανεψιός του Μιχαήλ Μεμπρέ, Φίλιππος Μεμπρέ Παλαιολόγος. Η εμπορική θέση της Κύπρου, αλλά και τα πληθυσμιακά στοιχεία, δυτικά και ανατολικά που συνυπήρχαν σ’ αυτήν, επέβαλαν και τη γνώση των ξένων γλωσσών, ιδίως των ανατολικών.
Το Συμβούλιο των Δέκα είχε επιφορτίσει το έτος 1538 την κυβέρνηση της Κύπρου να βρει ένα κατάλληλο πρόσωπο για να μεταφέρει μήνυμα στον σάχη της Περσίας. Επιβαλλόταν πάση θυσία να εξευρεθεί αυτό το πρόσωπο για να μεταφέρει μια επιστολή του δόγη που αποσκοπούσε σε έναν βενετοπερσικό συνασπισμό εναντίον του Σουλεϊμάν του Μεγαλοπρεπούς. Ο τότε Βενετός τοποτηρητής Κύπρου Domenico da Mosto σε συνεννόηση με τον εργοδότη του Μεμπρέ φεουδάρχη Bernardo Benedetti επέλεξε τον υπάλληλό του ως το πιο κατάλληλο πρόσωπο για να αναλάβει αυτή τη σπουδαία αλλά και άκρως επικίνδυνη αποστολή.
>Η επιστολή προςτον Σάχη
«Ποια διαδρομή σκέφτεσθε να ακολουθήσετε για να φθάσετε στην Περσία;» ρώτησε ο βενετός τοποτηρητής Da Mosto τον Μιχαήλ Μεμπρέ. «Για να φθάσω ασφαλής», απάντησε ο Μεμπρέ, «θεωρώ ότι η πιο σίγουρη διαδρομή που πρέπει να ακολουθήσω είναι αφού πρώτα αφιχθώ στην Κρήτη, στη συνέχεια μέσω της νήσου Χίου να περάσω απέναντι στον Τσεσμέ και από εκεί στην Ανατολία για να φθάσω έως την Περσία». Ο Βενετός τοποτηρητής αδημονούσε επίσης να πληροφορηθεί πώς ο Μεμπρέ θα μετέφερε την επιστολή του δόγη στον σάχη, ώστε να φθάσει ασφαλής στον προορισμό της. Ο οξυδερκής και ευφυέστατος Κύπριος Μεμπρέ είχε συλλάβει ήδη τον τρόπο, ο οποίος πράγματι ενθουσίασε τον τοποτηρητή. «Σκέφτομαι» είπε ο Μεμπρέ, «να κρύψω την επιστολή στο δερματόδετο εξώφυλλο ενός ελληνικού ψαλτηρίου, ώστε να τη μεταφέρω με ασφάλεια».
Η ανάληψη αυτού του δύσκολου εγχειρήματος εκ μέρους του Μεμπρέ αποδεικνύει περίτρανα το ευφυές και πολυσχιδές της προσωπικότητάς του. Ο ίδιος είχε κατανοήσει πλήρως, όπως φαίνεται, τη σημασία της γεωγραφικής θέσης της πατρίδας του της Κύπρου, που ακριβώς αυτή η θέση ανέκαθεν καθόριζε τη μοίρα της και την καθιστούσε πάντα σταυροδρόμι επικοινωνίας της Εγγύς Ανατολής με την Ευρώπη. Έτσι την κατάλληλη στιγμή χρησιμοποίησε επωφελώς την ευκαιρία. Η έκθεση που συνέταξε ο Μεμπρέ για το μεγάλο και περιπετειώδες ταξίδι του αλλά και για την Περσία περιέχει αναρίθμητες και ανεκτίμητες πληροφορίες όπως γεωγραφικές, εμπορικές, εθνολογικές, κοινωνικές, αρχιτεκτονικές, ενδυματολογικές, γαστρονομικές, λαογραφικές κ. ά. Πρόκειται για ένα πανόραμα εθνογραφικό ηθών και εθίμων, μία καταγραφή των τελετών και της εθιμοτυπίας της περσικής αυλής. Η περιγραφή είναι αυθεντική, απλή και γοητευτική. Ο βασικός ήρωας της διήγησης, ο Μεμπρέ, χαρακτηρίζεται από παρατηρητικότητα, ευελιξία, ετοιμότητα και διπλωματία..
Ένα μεγάλο μέρος της πλούσιας κι ενδιαφέρουσας διήγησης καλύπτει το περιπετειώδες ταξίδι του Μεμπρέ από την Κύπρο στην Περσία, έκανε τον γύρο της Αφρικής από στην Ευρώπη. Από το Σεπτέμβριο του 1539 έως το Σεπτέμβριο του επόμενου έτους, του 1540, ο Μεμπρέ ζει στην αυλή του σάχη, όπου παρατηρεί και καταγράφει στο μυαλό του αυτά που θα συγγράψει αργότερα στην έκθεσή του. Η αυλή του σάχη και οι αξιωματούχοι του, τα ανάκτορα στην Ταυρίδα, οι τελετές, η διατροφή και ό,τι άλλο έχει σχέση με τον περσικό λαό και τη χώρα του καταγράφεται στο κύριο μέρος της έκθεσης του Κύπριου απεσταλμένου της Βενετίας. Η έκθεση του Μεμπρέ για την Περσία, σύμφωνα με τους μελετητές, παραμένει έως σήμερα η πιο εμπεριστατωμένη πηγή μεταξύ των δυτικών μαρτυριών για την Περσία του 16ου αιώνα.
Εκεί, στην αυλή του Σάχη, του δόθηκε η ευκαιρία και έζησε για μεγάλο χρονικό διάστημα, σχεδόν ένα χρόνο και έτσι είχε τη δυνατότητα να δει και να περιγράψει τις συνήθειες των Περσών και γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο μας έδωσε εικόνες ζωντανές για μια χώρα που εκείνη την εποχή ήταν σχεδόν άγνωστη στηνΕυρώπη. Κατέγραψε λεπτομερώς τους τρόπους και τις συνήθειες της αυλής του Σάχη, την αρχιτεκτονική των βασιλικών διαμερισμάτων και τους φημισμένους περσικούς τάπητες με τον εξαίσιο διάκοσμο κ. ά.
Ο Μιχαήλ Μεμπρέ και τα φρεάτια με λάδι ( πετρέλαιο)
Προτού χρησιμοποιηθεί η λέξη πετρέλαιο, από την ελληνική λέξη πέτρα και τη λατινική oleum για πρώτη φορά από τον Γερμανό ορυκτολόγο Αgricola, ο οποίος περιέγραψε την απόληξη και την επεξεργασία του πετρελαίου σε μια πραγματεία του που δημοσιεύθηκε το 1556, ο Μεμπρέ περιέγραψε με ποιο τρόπο οι Πέρσες χρησιμοποιούσαν ένα ορυκτό λάδι για να φωτίζονται τις νύχτες. Βέβαια η χρήση του πετρελαίου από τον άνθρωπο ανάγεται στους αρχαίους χρόνους ήδη από την προϊστορία. Σημειώνω απλά ότι ο πατέρας της ιστορίας Ηρόδοτος το 450 π.Χ. περιέγραψε λάκκους πετρελαίου κοντά στη Βαβυλώνα καταγράφοντας την ύπαρξή του και επίσης ο Μάρκο Πόλο τον 13ο αιώνα όταν επισκέφθηκε το Αζερμπαϊτζάν (Μπακού) κατέγραψε την ύπαρξη και χρήση του πετρελαίου.
Ο δικός μας όμως, ο Κύπριος Μιχαήλ Μεμπρέ, ιδού τι γράφει σχετικά με το πετρέλαιο όταν επισκέπτεται την Περσία: Όταν το περσικό στράτευμα πρέπει το βράδυ να μετακινηθεί από το ένα μέρος στο άλλο τότε οι Πέρσες φωτίζονται με τον εξής τρόπο: Με ξύλινες βέργες που έχουν πάχος τρία με τέσσερα δάκτυλα και μήκος ένα μέτρο προσαρμόζουν στην άκρη τους σιδερένια δοχεία. Ακολούθως στα σιδερένια αυτά δοχεία τοποθετούν κουρέλια, τα οποία προηγουμένως βαπτίζουν σε ένα λάδι, και αυτό το λάδι οι Πέρσες το ονομάζουν νάφτι ( naftì).Ύστερα βάζουν φωτιά στα κουρέλια και τότε ανάβει τρομερή φωτιά που διαρκεί τρεις ή και τέσσερις ώρες. Το λάδι αυτό μπορεί κανείς να το βρει σε πολλά φρεάτια στην περιοχή του Chirvan.
Όλοι οι αξιωματούχοι και συγγενείς του σάχη αισθάνονταν ιδιαίτερη χαρά να συνομιλούν με τον οξυδερκή και παράτολμο Μεμπρέ, γιατί όπως ο ίδιος σημειώνει στην έκθεσή του για την Περσία: Είχαν μεγάλη ευχαρίστηση και μεγάλο ενδιαφέρον να μάθουν γύρω από την Ευρώπη, γιατί δεν γνώριζαν σχεδόν τίποτε για τις χώρες αυτές. Ο ρόλος της Κύπρου μεταξύ Ευρώπης και Ανατολής τον οποίο ως το ανατολικότερο τμήμα της Ευρώπης διαδραμάτιζε ακόμη και τότε σε εκείνη την εποχή είναι εμφανής.
Αλλά δεν ήταν μόνο τα φρεάτια με το λάδι/πετρέλαιο που κατέγραψε αργότερα στην έκθεσή του ο Μεμπρέ. Επιπρόσθετα, σημειώνει στοιχεία για τα κυνηγετικά γεράκια με τα οποία επιδίδονταν οι Πέρσες στο κυνήγι, ποια ψάρια αγαπούσε να αλιεύει ο σάχης, για τα δείπνα και τα συμπόσια στο ανάκτορο κ. ά. Ακόμη εστίασε την προσοχή του σε ένα λευκό άλογο που είχε ο αδελφός του σάχη και ήταν στολισμένο με ένα βελούδινο ύφασμα σε χρώμα βυσσινί. Τα πέταλά του και όλα τα μεταλλικά εξαρτήματα που έφερε ήταν καμωμένα από άργυρο ή χρυσό. Το παρατηρητικό βλέμμα του Μεμπρέ είχε επικεντρωθεί επίσης στις γυναίκες της περιοχής. Ήταν, όπως γράφει, πανέμορφες αν και δεν κατόρθωσε να δει όλο το πρόσωπό τους, γιατί ήταν καλυμμένο. Μπόρεσε όμως να αντιληφθεί πόσο ωραίες ήταν, ότι η επιδερμίδα τους ήταν κατάλευκη και ότι συνήθιζαν να φορούν στο λαιμό μεγάλα στρογγυλά και ωραιότατα μαργαριτάρια.
Κατέγραψε επίσης τις γαστρονομικές συνήθειες των Περσών και σημειώνει ότι χρησιμοποιούσαν στη μαγειρική ευρέως το ρύζι, πώς παρασκευαζόταν το cavurman, δηλαδή κρέας κοκκινιστό, ή cavurma pilaf, κρέας δηλαδή κοκκινιστό με ρύζι πιλάφι. Αξίζει να αναφέρω ότι ένα από τα παραδοσιακά φαγητά της Κύπρου έως σήμερα είναι ο καουρμάς, δηλαδή κρέας κοκκινιστό με κρασί, συνταγή προφανώς με προέλευση από την Ανατολή. Οι Πέρσες, όπως επίσης μας πληροφορεί, χρησιμοποιούσαν ευρέως στη μαγειρική τους το μπαχάρι, τη σταφίδα και τη ζαφορά, δηλαδή το σαφράνι ή κρόκο. Και τα αγαπημένα φρούτα των Περσών ήταν τα ρόδια, τα πεπόνια, τα σταφύλια, τα εσπεριδοειδή που παράγονταν άφθονα στη χώρα τους. Παρεμπιπτόντως αναφέρω ότι η λέξη νεράντζι είναι περσικής προέλευσης. Αναφέρεται επίσης στην ενδυμασία, στα σερβίτσια, στα μουσικά όργανα που έπαιζαν, στα ήθη και έθιμα και σε πληθώρα άλλων ειδήσεων.
Η σημασία των Στενών του Ορμούζ
Η σημασία των στενών του Ορμούζ αναφέρεται από τότε και από τον Κύπριο διερμηνέα αφού κατά το ταξίδι της επιστροφής του στη Δύση πέρασε από εκεί.
Πρώτος σταθμός του ταξιδιού της επιστροφής υπήρξε η πόλη Cachian, η οποία τότε ήταν μεγάλο εμπορικό κέντρο μεταξιού, το οποίο έφερναν από την Κεϋλάνη. Εδώ έφθαναν καραβάνια που πήγαιναν μετά στο Ορμούζ, δηλαδή στον Πορθμό Ορμούζ, που συνδέει τον Περσικό Κόλπο με τον κόλπο του Ομάν και τηνΑραβική θάλασσα.
Τα στενά του Ορμούζ ήταν από τότε κομβικό σημείο εμπορίου και ναυσιπλοΐας. Από εδώ ο Μιχαήλ Μεμπρέ θα μπει σε καράβι πορτογαλικό, θα περάσει από το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδος, θα κάνει τον γύρο της Αφρικής για να φθάσει στην Ευρώπη. Τέλος φθάνοντας στη Βενετία, εξαιτίας της επιτυχούς αποστολής του στην Περσία και της γνώσης ανατολικών γλωσσών, διορίστηκε διερμηνέας της Γαληνοτάτης.
Πρόσφατα, το πάθος της αρχειακής έρευνας με οδήγησε στον ναό του Αγίου Ευτυχίου στη Βενετία όπου ο Μεμπρέ ενταφιάστηκε και εκεί ανακάλυψα έναν πίνακα του αναγεννησιακού ζωγράφου Cresti Domenigo στον οποίο εικονίζεται ο Μιχαήλ Μεμπρέ και ο ανεψιός και κληρονόμος του Φίλιππος Εμμανουήλ (Μεμπρέ) Παλαιολόγος, επίσης διερμηνέας ανατολικών γλωσσών. Αξίζει να υπομνησθεί ότι
ο ανεψιός του ως αυτόπτης μάρτυρας μας κληροδότησε μια περιγραφή της πολιορκίας και πτώσης της Λευκωσίας το 1570 από τους Οθωμανούς.
Σήμερα, σχεδόν μετά από πέντε αιώνες φυλάσσονται στο Κρατικό Αρχείο Βενετίας οι ιδιόχειρες επιστολές, οι μεταφράσεις, οι χάρτες και ό,τι σχετίζεται με τον εμπορικό αντιπρόσωπο, διδάσκαλο της Ελληνικής, διπλωμάτη, χαρτογράφο και διερμηνέα Μιχαήλ Μεμπρέ, αναμφισβήτητα μια από τις πιο ενδιαφέρουσες προσωπικότητες της εποχής του.
Τα πιο πάνω είναι μόνον ελάχιστα στοιχεία για τον σπουδαίο Κύπριο του 16ου αιώνα που έφθασε στη μακρινή τότε Περσία, μίλησε για το πετρέλαιο χαρακτηρίζοντάς το ως ορυκτό λάδι που απαντά σε φρεάτια και σάλπαρε από τα Στενά του Ορμούζ για να επιστρέψει στην Ευρώπη…
* Ποιήτρια, ιστορικός-ερευνήτρια