Άδωνης Φλωρίδης:  Ελλοχεύουν κίνδυνοι από την  εξάρτηση της τέχνης από κέντρα εξουσίας

Συναντήσεις
Ο Αντώνης Γεωργίου συναντά τον Άδωνη Φλωρίδη και μιλάνε για την «οικειοποίηση και εργαλειοποίηση της καλλιτεχνικής δημιουργίας από τους μηχανισμούς προπαγάνδας: το παράδειγμα του κινηματογράφου», ένα θέμα που ο σκηνοθέτης παρουσίασε στο theYard.Residency.26
Η τέχνη χρειάζεται την καλλιτεχνική ελευθερία για να αναπτυχθεί
Πώς αντιλαμβάνεστε τη φετινή θεματική του theYard.Residency «λέξεις που κατοικούν την πόλη» και με ποιον τρόπο συνδέεται η συζήτηση με αυτή;
Είναι οι λέξεις στους τοίχους, τα γκράφιτι που αναζητούν την ελευθερία της καλλιτεχνικής δημιουργίας, που θέλουν να μιλήσουν για πράγματα που απαγορεύονται – ναι απαγορεύονται και δεν το λέω τυχαία – για τον πανικό που έπεσε επειδή πέταξαν δύο μπαλόνια σε σχήμα καρδούλας με μια σημαία της Παλαιστίνης πάνω από την πόλη και τις συλλήψεις που ακολούθησαν, είναι η κατάσχεση πανό σε διαμαρτυρία από την αστυνομία διότι θεωρήθηκε προσβλητικό προς τον πρόεδρο, είναι οι κουβέντες στα μπαράκια μεταξύ ανήσυχων ανθρώπων, το ψάξιμο ανθρώπων της τέχνης μέσα σε υπόγεια – εκεί δηλαδή που είναι η ουσία της δημιουργίας – είναι οι λέξεις που υπάρχουν στην καθημερινή συζήτηση για την ύπαρξη μας, για το μέλλον της πόλης, της χώρας. Είναι μια από τις «κουβέντες» που γίνονται καθημερινά, μόνο που αυτή την φορά έγινε κάπως πιο συγκροτημένα.
Τι παρουσιάσατε στο πλαίσιο του theYard.Residency26 και πώς προέκυψε η ιδέα για τη συγκεκριμένη συζήτηση;
Ήταν μια τοποθέτηση για τους τρόπους που η καλλιτεχνική δημιουργία εργαλειοποιείται από διάφορα κέντρα εξουσίας με σκοπό την προπαγάνδα. Αυτό συμβαίνει κυρίως μέσα από την σχέση εξάρτησης που δημιουργείται με τα κέντρα εξουσίας από όπου η καλλιτεχνική δημιουργία εξαρτάται οικονομικά. Στις εποχές μας και στις περιοχές μας ειδικότερα, η σχέση αυτή οδηγεί σε μια εξάρτηση της ουσίας της καλλιτεχνικής δημιουργίας κυρίως από το κράτος που αποτελεί και τον βασικό χρηματοδότη.
Το κράτος με τη σειρά του ελέγχεται από τις εκάστοτε κυβερνήσεις. Δεν λέω ότι η πολιτεία δεν πρέπει να χρηματοδοτεί και να υποστηρίζει την τέχνη, κάθε άλλο, αν και στην πραγματικότητα αυτό εξαρτάται από το πόσο μια πολιτεία αναγνωρίζει τη σημασία της τέχνης και του πολιτισμού ως το αίμα που κρατεί ζωντανή μια κοινωνία. Αυτό όμως που ήθελα να επισημάνω – μέσα από μια καθαρά προσωπική και εμπειρική σκοπιά – είναι τους κινδύνους που ελλοχεύουν όταν η χρηματοδότηση της τέχνης εξαρτάται κάθε φορά από τα πολιτικά κίνητρα της οποιασδήποτε κυβέρνησης την οποία ενδεχομένως να την απασχολεί η τέχνη μόνο ως μορφή δημοσιών σχέσεων και προώθησης συγκεκριμένης πολιτικής ατζέντας.
Τα φαινόμενα εξωραϊσμού της τέχνης, το λεγόμενο ξέπλυμα μέσα από την τέχνη, το artwashing, τα φαινόμενα περιορισμού της ελευθερίας της έκφρασης και λογοκρισίας που παρατηρούνται ακόμα και σε παραδοσιακά «φιλελεύθερες» χώρες, εντάσσονται μέσα σε αυτό το πλαίσιο καθυποταγής της καλλιτεχνικής δημιουργίας μέσα σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο που εξυπηρετεί συγκεκριμένες πολιτικές και αφηγήματα (το έχουμε βιώσει πρόσφατα και στην Κύπρο με την υπόθεση της Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής στη Βενετία). Η τέχνη χρειάζεται την καλλιτεχνική ελευθερία για να αναπτυχθεί και να υπάρξει. Μοιραία, όταν αποκτά πολιτικά αφεντικά και ο έλεγχος μέσω των χρηματοδοτήσεων περνά στα χέρια τους, αμέσως αρχίζει λιγότερο ή περισσότερο να λειτουργεί μέσα στα πλαίσια των δικών τους σκοπιμοτήτων, αφηγημάτων, δημοσίων σχέσεων κλπ.
Το κράτος του Ισραήλ είναι το κατεξοχήν κράτος που εδώ και δεκαετίες χρησιμοποιεί τη τέχνη, και ειδικά τον κινηματογράφο ως μέσο προπαγάνδα
Πόσο παλιό και πόσο σύγχρονο είναι το φαινόμενο της οικειοποίησης και εργαλειοποίησης της καλλιτεχνικής δημιουργίας από μηχανισμούς προπαγάνδας;
Παρόλο που η Πολωνία ήταν το πρώτο σύγχρονο κράτος που για ένα σύντομο χρονικό διάστημα μεταξύ 1918-22 είχε ιδρύσει Υπουργείο Τέχνης και Πολιτισμού, ήταν η Ναζιστική Γερμανία του Γ’ Ράιχ που πρώτη εργαλειοποίησε συστηματικά τη τέχνη για σκοπούς πολιτικής προπαγάνδας. Το Κρατικό Επιμελητήριο Πολιτισμού – αν μεταφράζω σωστά το Γερμανικό Reichskulturkammer – ιδρύθηκε αμέσως μετά την άνοδο των Ναζί στην εξουσία το 1933. Ο συγκεκριμένος οργανισμός υπαγόταν απευθείας στο λεγόμενο Υπουργείο Προπαγάνδας του Γκαίμπελς. Οι Ναζί είχαν αντιληφθεί από πολύ νωρίς τη σημασία του ελέγχου και της εργαλειοποίησης της τέχνης και του πολιτισμού για σκοπούς προπαγάνδας. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ένα-ένα τα δημοκρατικά κράτη άρχισαν να δημιουργούν και αυτά τα δικά τους «υπουργεία πολιτισμού».
Ο Μάνος Χατζιδάκις σε μια συνέντευξη που έδωσε στις 31 Ιουλίου 1988 στη Μαρία Ρεζάν για το περιοδικό της Καθημερινής «Σελίδες» μας το είπε: “Θα μου επιτρέψετε να σας πω πως τα υπουργεία Πολιτισμού είναι μια κληρονομιά απολυταρχικών καθεστώτων. Παλαιότερα δεν υπήρχε υπουργείο Πολιτισμού. Υπήρχε υπουργείο Παιδείας. Από την ώρα που τα απολυταρχικά καθεστώτα ανακάλυψαν τη σημασία του πώς να καθοδηγούν και πώς να επιβάλλουν πολιτισμό έφτιαξαν και ομώνυμο υπουργείο. Με πρώτο διδάξαντα τον Γκαίμπελς. Και ναι μεν στον πόλεμο νίκησαν οι δημοκρατικοί λαοί, αλλά ο φασιμός και ο ναζισμός μας κληροδότησαν πολλές ανακαλύψεις τους. Που, άλλωστε, καθόλου δεν τις απορρίψαμε. Όπως π.χ. σας είπα, τα υπουργεία Πολιτισμού, όπως ο συντονισμός της διώξεως των πολιτών, της ειδικής ασφάλειας και άλλα τινά.”
Ποια ιστορικά ή σύγχρονα παραδείγματα θεωρείτε χαρακτηριστικά για το πώς ο κινηματογράφος μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο προπαγάνδας;
Το κράτος του Ισραήλ είναι το κατεξοχήν κράτος που εδώ και δεκαετίες χρησιμοποιεί τη τέχνη, και ειδικά τον κινηματογράφο ως μέσο προπαγάνδας. Δεν το κάνει όμως άτσαλα και χοντροκομμένα όπως οι Ναζί με τις ταινίες προπαγάνδας και τις εκθέσεις «εκφυλισμένης τέχνης». Γίνεται κυρίως μέσα από το λεγόμενο artwashing, δηλαδή μέσα από το να παρουσιάζει στον έξω κόσμο μέσα από τη τέχνη – προπάντων μέσα από τον κινηματογράφο – ένα φιλελεύθερο και δημοκρατικό προσωπείο, ενώ στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα κράτος απαρτχάιντ που διεξάγει εδώ και δεκαετίες εθνικό ξεκαθάρισμα σε βάρος των Παλαιστινίων με αποκορύφωμα τη συνεχιζόμενη γενοκτονία στη Γάζα. Στη τοποθέτηση μου και στη συζήτηση που είχαμε μιλήσαμε αρκετά για τους τρόπους που συμβαίνει αυτό. Η εργαλειοποίηση και το ξέπλυμα των εγκλημάτων του κράτους του Ισραήλ μέσα από τη τέχνη αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της Χασμπάρα – όπως οι ίδιοι αποκαλούν αυτή τη μορφή συστηματικής προπαγάνδας – και η οποία αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της στρατηγικής διαχείρισης της εικόνας του συγκεκριμένου κράτους. Και ο τρόπος με τον οποίο οι δημιουργοί – ακόμη και οι πιο «αντικαθεστωτικοί», ακόμη και Παλαιστίνιοι πολίτες του Ισραήλ – υποχρεώνονται να «συμμορφώνονται» με αυτή τη στρατηγική, είναι κυρίως μέσα από τον εκβιασμό της κρατικής χρηματοδότησης.
Η συζήτηση πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με το Ανεξάρτητο Φεστιβάλ Παλαιστινιακού Κινηματογράφου (PIFF). Ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, η σημασία τέτοιων φεστιβάλ στη δημιουργία εναλλακτικών αφηγήσεων απέναντι στις κυρίαρχες που κυκλοφορούν διεθνώς;
Το Ανεξάρτητο Φεστιβάλ Παλαιστινιακού Κινηματογράφου που φέτος θα πραγματοποιηθεί στις 8 με 10 του Μάη είναι ένα φεστιβάλ που δεν χρηματοδοτείται από κανένα και που διοργανώνεται αποκλειστικά σε εθελοντική/ακτιβίστικη βάση. Στόχος του είναι να συμβάλει στην προβολή της Παλαιστινιακής κινηματογραφικής δημιουργίας και να συμβάλει στην προσπάθεια που γίνεται από ανάλογες κινήσεις σε όλο τον κόσμο για να ακουστεί και η δική τους φωνή, να συμβάλει στην ορατότητα της Παλαιστινιακής κουλτούρας και πολιτισμού. Είναι η δική μας μικρή απάντηση στη λαίλαπα της Χασμπάρα που κυριαρχεί σε όλα τα μέσα, παραδοσιακά και ιντερνετικά.
Η παγκόσμια κινηματογραφική κοινότητα πρωτοστάτησε στον αγώνα για να παραμείνουμε άνθρωποι στην εποχή της απόλυτης βαρβαρότητας
Η καλλιτεχνική δημιουργία νομιμοποίησε ή δυσκόλεψε τη γενοκτονία στη Γάζα;
Το μόνο που έχω να πω είναι ότι αισθάνομαι πάρα πολύ περήφανος που ανήκω στην κινηματογραφική κοινότητα της Κύπρου, αλλά και ολόκληρης της παγκόσμιας κινηματογραφικής κοινότητας γιατί από την αρχή πρωτοστάτησαν μέσα από τη δουλειά τους, τις παρουσιάσεις τους, τις ομιλίες τους σε κινηματογραφικά φεστιβάλ, μέσα από τα λόγια και τις πράξεις τους σε αυτό τον αγώνα κατά της γενοκτονίας, κατά του νέο-αποικισμού, κατά του απαρντχάιντ, στον αγώνα για να παραμείνουμε άνθρωποι στην εποχή της απόλυτης βαρβαρότητας.