ΦΑΚΕΛΟΣ / Ζώντας με την άνοια στην Κύπρο: Οι «αόρατοι» ασθενείς και η μοναξιά των φροντιστών

Τα άτομα με άνοια στην Κύπρο είναι, δυστυχώς, μία από τις πιο παραμελημένες ομάδες ασθενών. Παρότι πρόκειται για σοβαρή, προοδευτική και ανίατη νόσο, δεν αναγνωρίζεται θεσμικά ως αναπηρία. Αποτέλεσμα οι άνθρωποι που ζουν με άνοια και οι οικογένειές τους να στερούνται βασικών δικαιωμάτων και παροχών. Η Αλέξια Καραϊσκάκη Αχιλλέως, γραμματέας του Συνδέσμου Αλτσχάιμερ και Συναφών Ανοιών «Μη-Με-Λησμόνει», με την πιο πάνω τοποθέτησή της, περιγράφει με απόλυτη σαφήνεια το δύσκολο πλαίσιο στο οποίο καλούνται να ζήσουν τόσο οι ασθενείς όσο και οι οικογένειές τους.
Η απουσία επαρκών κρατικών δομών, εξηγεί, οδηγεί πολλές οικογένειες σε ιδιωτικές λύσεις. Συχνά στην εργοδότηση αλλοδαπών φροντιστριών, οι οποίες μπορούν να συμβάλουν στην υγιεινή και την ασφάλεια, «δεν μπορούν όμως να υποκαταστήσουν την εξειδικευμένη φροντίδα και την επιστημονικά τεκμηριωμένη ενδυνάμωση που απαιτεί η άνοια».
Όπως εξηγεί στον «Π» η κ. Καραϊσκάκη, στα αρχικά στάδια της νόσου τα άτομα με άνοια μπορούν και πρέπει να παραμένουν ενεργά. Η ένταξή τους σε Κέντρα Ημερήσιας Φροντίδας, με προγράμματα νοητικής και σωματικής ενδυνάμωσης και ευκαιρίες κοινωνικοποίησης, συμβάλλει ουσιαστικά στη βελτίωση της ποιότητας ζωής τους και στην επιβράδυνση της εξέλιξης της νόσου. Αντίθετα, η καθημερινή παραμονή στο σπίτι, χωρίς ερεθίσματα και δραστηριότητες, οδηγεί συχνά σε ταχύτερη επιδείνωση.
Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο δύσκολη στα προχωρημένα στάδια. Όταν πλέον οι ανάγκες αυξάνονται δραματικά και απαιτούνται εξοπλισμός, κατ’ οίκον νοσηλευτική φροντίδα και συνεχής υποστήριξη. Παρ’ όλα αυτά, ανέφερε, τα επιδόματα και οι κρατικές παροχές παραμένουν περιορισμένα, αφήνοντας τις οικογένειες να διαχειρίζονται μόνες τους ένα ολοένα και πιο απαιτητικό βάρος.
Alzheimer Europe 2025
Σύμφωνα με την πρόσφατη έκθεση της Alzheimer Europe 2025, εκτιμάται ότι 16.268 άνθρωποι στην Κύπρο ζουν με άνοια. Αριθμός που αντιστοιχεί στο 1,19% του συνολικού πληθυσμού, ενώ, βάσει των προβλέψεων της ίδιας έκθεσης, αναμένεται ότι η άνοια θα διπλασιαστεί μέχρι το 2050 φτάνοντας το 2,37% του πληθυσμού.
Η κατανομή των περιστατικών ακολουθεί σε μεγάλο βαθμό τη γήρανση του πληθυσμού. Το μεγαλύτερο ποσοστό των ατόμων με άνοια εντοπίζεται στην ηλικιακή ομάδα 80–84 ετών, όπου καταγράφονται 3.261 άτομα, σύμφωνα με τα στοιχεία της έκθεσης. Ωστόσο, τα δεδομένα δείχνουν ότι η άνοια δεν αφορά αποκλειστικά τις πολύ προχωρημένες ηλικίες, μιας και καταγράφονται άτομα με άνοια ακόμα και στην ηλικιακή ομάδα 30–59 ετών (805 άτομα στην Κύπρο το 2025).
Οι προβλέψεις λαμβάνουν υπόψη τις δημογραφικές εξελίξεις και, κυρίως, τη συνεχιζόμενη αύξηση του προσδόκιμου ζωής, παρά τις προσωρινές επιπτώσεις που είχε η πανδημία COVID-19 στα ευρωπαϊκά δεδομένα θνησιμότητας.
Οι εκτιμήσεις της έκθεσης δεν προκαλούν έκπληξη στους ειδικούς. Όπως εξηγεί ο δρ Σάββας Παπακώστας, καθηγητής Νευρολογίας και νευρολόγος, η άνοια αυξάνεται δραστικά με την ηλικία. Άτομα άνω των 65 εμφανίζουν άνοια σε ποσοστό 5%–8%, ενώ «άνω των 85 φτάνει το 30%», σημείωσε, προσθέτοντας ότι ο κίνδυνος «διπλασιάζεται κάθε πέντε χρόνια μετά την ηλικία των 65».
Η ηλικία αναγνωρίζεται και στην ίδια την έκθεση ως ο βασικός παράγοντας κινδύνου για την άνοια. Η συνεχιζόμενη αύξηση του προσδόκιμου ζωής στην Ευρώπη, παρά την προσωρινή υποχώρηση που καταγράφηκε την περίοδο της πανδημίας COVID-19, αυξάνει την πιθανότητα περισσότερα άτομα να εμφανίσουν τη νόσο τα επόμενα χρόνια.
Νέες θεραπείες
Η έκθεση του Alzheimer Europe για το 2025 αναφέρεται στη σημαντική πρόοδο που έχει σημειωθεί τα τελευταία χρόνια στην ανάπτυξη θεραπειών που τροποποιούν την πορεία της νόσου, ιδίως για το Αλτσχάιμερ. Την ίδια στιγμή, επισημαίνεται ότι τα ευρωπαϊκά συστήματα υγείας δεν είναι απαραίτητα έτοιμα να τις προσφέρουν, καθώς απαιτούν έγκαιρη και ακριβή διάγνωση, επιβεβαίωση μέσω βιοδεικτών και, σε ορισμένες περιπτώσεις, επιπλέον εξετάσεις, όπως μαγνητική τομογραφία, λόγω πιθανών παρενεργειών και αυστηρών όρων χορήγησης.
Όπως επιβεβαιώνει και ο δρ Σάββας Παπακώστας, οι λεγόμενες anti-amyloid θεραπείες δεν είναι διαθέσιμες στην Κύπρο. Έχουν εγκριθεί στις Ηνωμένες Πολιτείες και κάποιες στο Ηνωμένο Βασίλειο, ενώ υπάρχει εισήγηση να εγκριθούν και στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Το κόστος τους, προσθέτει, μπορεί να φτάνει τις €25 χιλιάδες, ενώ η πρόσβαση δεν είναι απλή υπόθεση.
Όπως εξηγεί, οι θεραπείες αυτές δεν αφορούν όλους τους ασθενείς. Απαιτείται πλήρης και ακριβής διάγνωση, καθώς και η ύπαρξη συγκεκριμένων κριτηρίων και γονότυπου, που μπορεί να αποκλείουν ορισμένους ασθενείς από τη χορήγησή τους, λόγω αυξημένου κινδύνου παρενεργειών, ορισμένες φορές και θανατηφόρων.
Έγκαιρη διάγνωση
Σύμφωνα με τον δρα Σάββα Παπακώστα, ο όρος «γεροντική άνοια» λειτουργεί ως «ομπρέλα» που περιλαμβάνει πολλές μορφές άνοιας. Το Αλτσχάιμερ αποτελεί τη συχνότερη αιτία άνοιας, σε ποσοστό περίπου 60%–70%.
Τα πρώτα σημάδια της άνοιας, περιγράφει, είναι συνήθως διαταραχές μνήμης –κυρίως της πρόσφατης– ή άλλων γνωστικών λειτουργιών, που μπορεί να γίνουν αντιληπτές είτε από το ίδιο το άτομο είτε από την οικογένειά του. Όπως επεσημαίνει και η έκθεση, η έγκαιρη αναγνώριση των συμπτωμάτων αποτελεί κρίσιμο βήμα για τη διάγνωση και τη διαχείριση της νόσου.
Σε ό,τι αφορά την κατάσταση στην Κύπρο, ο δρ Παπακώστας εκτίμά ότι «τα πάμε καλά» σε αυτό το κομμάτι, προσθέτοντας ότι υπάρχει ενημέρωση και εκπαίδευση των γενικών ιατρών σε σχέση με τα σχετικά πρωτόκολλα, ώστε να μπορούν να παραπέμπουν έγκαιρα τα περιστατικά για περαιτέρω αξιολόγηση.
Εθνικός σχεδιασμός
Πάντως σοβαρά κενά εντοπίζονται στην καταγραφή των περιστατικών αλλά και στις δομές στήριξης των ατόμων με άνοια στην Κύπρο. Από την πλευρά του Συνδέσμου, η Αλέξια Καραϊσκάκη Αχιλλέως επεσημαίνει ότι παραμένει σοβαρό το κενό σε αξιόπιστα και επικαιροποιημένα στοιχεία για τον αριθμό των ατόμων που ζουν με άνοια στην Κύπρο. Όπως αναφέρει, για πιο ακριβή καταγραφή των ποσοστών κρίνεται αναγκαίο τα δεδομένα να εξάγονται μέσα από τους προσωπικούς ιατρούς του κάθε ασθενούς, ώστε το κράτος να μπορεί να σχεδιάζει πολιτικές βασισμένες σε πραγματικές ανάγκες και όχι σε εκτιμήσεις.
Σε θεσμικό επίπεδο, η κ. Καραϊσκάκη τονίζει ότι στο παρελθόν είχε επιτευχθεί η σύσταση «Πολυθεματικής Επιτροπής για την Άνοια», η οποία εξέταζε ουσιαστικά τα ζητήματα που αφορούν τη νόσο. Η λειτουργία της ανεστάλη κατά την περίοδο της πανδημίας COVID-19 και, όπως σημειώνει, μέχρι σήμερα δεν έχει επανενεργοποιηθεί.
Παράλληλα, υπογραμμίζει την ανάγκη αναθεώρησης του «Εθνικού Στρατηγικού Σχεδίου για την Άνοια», σε συνάρτηση και με τις διεθνείς κατευθύνσεις. Συγκεκριμένα, το Παγκόσμιο Σχέδιο Δράσης του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για την Άνοια θέτει ως προτεραιότητα τη νόσο σε επίπεδο δημόσιας υγείας και περιλαμβάνει άξονες όπως η ευαισθητοποίηση, η μείωση του κινδύνου, η έγκαιρη διάγνωση, η φροντίδα και η στήριξη των φροντιστών.
Η κ. Καραϊσκάκη απαριθμεί στον Π» και συγκεκριμένα αιτήματα προς την Πολιτεία, που αφορούν, μεταξύ άλλων, την εκπαίδευση επαγγελματιών υγείας, την αναβάθμιση υπηρεσιών, τη βελτίωση της καταγραφής των περιστατικών, τη νομοθετική προστασία για οικονομικά και περιουσιακά ζητήματα, καθώς και τη διευκόλυνση της μεταφοράς ασθενών και συνοδών.
Δομές: Το κράτος «απών»
Βασικό πρόβλημα παραμένουν οι δομές. Στη Λάρνακα ο Σύνδεσμος βρίσκεται, όπως αναφέρει η κ. Καραϊσκάκη, στη διαδικασία επαναλειτουργίας του Κέντρου Ημερήσιας Φροντίδας στην πόλη, με νέο στρατηγικό σχεδιασμό και όραμα, λόγω της αυξημένης ζήτησης για υπηρεσίες. Η προσπάθεια αυτή στηρίζεται κυρίως στον εθελοντισμό, με στόχο να καλυφθεί ένα κενό το οποίο, όπως επισημαίνεται, το κράτος αδυνατεί να καλύψει επαρκώς.
Η εικόνα που προκύπτει είναι πως οι αριθμοί αυξάνονται, οι ανάγκες γίνονται πιο σύνθετες και το βάρος για τους ανθρώπους με άνοια και τις οικογένειές τους μεγαλώνει. Το ερώτημα που παραμένει ανοιχτό είναι κατά πόσο και με ποιον τρόπο το θεσμικό και πρακτικό κενό θα μπορέσει να καλυφθεί έγκαιρα.
Ο σιωπηλός αγώνας της άλλης πλευράς - Οι κηδεμόνες και φροντιστές ατόμων με άνοια
Τον κήδεψα τη μέρα που έφυγε από το σπίτι
Η Ιωάννα Κουντούρη μιλά στον «Π» για την εμπειρία της ως φροντίστρια του συζύγου της, ο οποίος έπασχε από τη νόσο Αλτσχάιμερ. Μέσα από μια προσωπική μαρτυρία φωτίζει τον σιωπηλό αγώνα των κηδεμόνων και φροντιστών ατόμων με άνοια, τη μοναξιά, το κοινωνικό στίγμα και την ψυχολογική κόπωση της καθημερινής φροντίδας. Η έλλειψη κατάλληλων χώρων στήριξης την οδήγησε, μετά την απώλεια, στην ανάγκη να συμβάλει στη δημιουργία της ΙΘΑΚΗΣ ως απάντηση σε ένα κενό που είχε ζήσει η ίδια.
«Δεν μπορείς να είσαι είκοσι τέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο ο μοναδικός φροντιστής. Τη διαδρομή της αρρώστιας τη διαχειρίζεσαι μόνος, γιατί οι γύρω σου δεν ξέρουν πώς να σταθούν δίπλα σου.»
Το έργο της «Ιθάκης»
Ο Σύνδεσμος «Ιθάκη» ιδρύθηκε το 2011 με όραμα να είναι δίπλα σε κάθε συνάνθρωπο που έχει διαγνωσθεί με άνοια και να παρέχει ψυχοκοινωνική στήριξη στην οικογένεια. Από το 2012, λειτουργεί Κέντρο Ημέρας στη Λεμεσό, για καθημερινή στήριξη και απασχόληση ατόμων με άνοια/Αλτσχάιμερ, προσφέροντας δωρεάν νοητική ενδυνάμωση στην ολιστική της μορφή. Το 2020 δημιουργήθηκε αντίστοιχο Κέντρο Ημέρας στη Λευκωσία.
Η ανάγκη για τη δημιουργία της «Ιθάκης» γεννήθηκε μέσα από την έλλειψη. Όπως εξηγεί η Ιωάννα Κουντούρη, ο χώρος όπου πήγαινε τον σύζυγό της ήταν ακατάλληλος και δεν υπήρχε καμία εναλλακτική λύση για ημερήσια φροντίδα. Δεν υπήρχε ένα ασφαλές περιβάλλον όπου τα άτομα με άνοια να μπορούν να απασχοληθούν και οι φροντιστές να πάρουν μια ανάσα. «Δεν μπορείς να είσαι είκοσι τέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο ο μοναδικός φροντιστής, ακόμη κι αν έχεις βοήθεια στο σπίτι», σημειώνει. Μετά τον θάνατο του συζύγου της, αυτή η προσωπική εμπειρία μετατράπηκε σε ανάγκη για δράση, όχι ως ιδέα ή πρωτοβουλία-βιτρίνα αλλά ως απάντηση σε ένα κενό που είχε βιώσει η ίδια.
Πώς ξεκίνησε το δικό σας ταξίδι;
Η διάγνωση του συζύγου μου έγινε το 2011 και απεβίωσε το 2016. Θυμάμαι πολύ καθαρά τη στιγμή. Καθόμασταν στη βεράντα του σπιτιού μας και πίναμε καφέ, λίγο μετά από ένα ταξίδι στον Καναδά, όταν μου είπε: «Πρέπει να πάμε στον γιατρό, γιατί οι λέξεις υπάρχουν στον εγκέφαλό μου αλλά δεν έρχονται στο στόμα μου». Εκείνος ουσιαστικά διέγνωσε τον εαυτό του, ενώ εγώ δεν το είχα καταλάβει. Για καιρό ένιωθα τύψεις, όμως αργότερα ο γιατρός μού είπε πως, ακόμη κι αν το είχα αντιληφθεί νωρίτερα, δεν θα μπορούσα να κάνω κάτι διαφορετικό. Πήγαμε σε νευρολόγο και μείναμε μαζί του μέχρι το τέλος. Όταν μου ανακοίνωσε τη διάγνωση πανικοβλήθηκα, γιατί δεν καταλάβαινα τι σήμαινε. Έτσι ξεκίνησε ένας γολγοθάς καθημερινής αγωνίας, όχι για το αν αλλά για το πότε θα έρθει το επόμενο στάδιο. Δεν ξέρεις ποτέ πότε θα χειροτερέψει και αυτό σε διαλύει.
Δεν ήταν εμφανές στην αρχή;
Καθόλου. Όλοι τον θεωρούσαν απολύτως φυσιολογικό, αφού δεν είχε επηρεαστεί ούτε εμφανισιακά ούτε συμπεριφορικά. Ήταν μορφωμένος άνθρωπος και είχε μια απίστευτη ικανότητα να καλύπτει τις δυσκολίες του. Μπορεί να καθόμασταν σε δημόσιο χώρο, να τον πλησίαζε κάποιος, να χαιρετούσε ευγενικά και μετά να με ρωτούσε ψιθυριστά ποιος ήταν, γιατί δεν τον αναγνώριζε. Εκεί άρχισα να γίνομαι τα μάτια του και η φωνή του.
Αγωνία
Ποιος σας καθοδήγησε σε όλο αυτό;
Μετά από παρότρυνση του γιατρού επικοινώνησα με την Ευρυδίκη Παπασταύρου, καθηγήτρια Νοσηλευτικής με εξειδίκευση σε αυτές τις περιπτώσεις. Ήταν από τους λίγους ανθρώπους που μίλησαν ξεκάθαρα. Όσο μου εξηγούσε τι να περιμένω εγώ έκλαιγα, γιατί μου περιέγραφε στάδια, συμπεριφορές και απώλειες, ενώ εγώ έπρεπε να τα αφομοιώσω και να συνεχίσω να ζω περιμένοντας πότε θα έρθει το επόμενο. Ακόμη κι αν τα ξέρεις, δεν είσαι έτοιμος και ζεις σε μια μόνιμη αγωνία. Υπάρχουν στιγμές που δεν σου τις μαθαίνει κανείς. Μία μέρα χάθηκε και άλλη μέρα πήρε το αυτοκίνητο, ενώ εγώ καθόμουν στο σκαλάκι έξω από το σπίτι και περίμενα. Προσεύχεσαι απλώς να γυρίσει. Κάποια στιγμή φέραμε οικιακή βοηθό, όμως ούτε εκείνη καταλάβαινε ότι ήταν άρρωστος. Μια μέρα της ξέφυγε και τον ψάχναμε παντού, με την Αστυνομία και τη γειτονιά. Τελικά τον βρήκε ένας ξάδερφός του στην παλιά μας γειτονιά, αρκετά μακριά από το σπίτι, αφού είχε πάει με τα πόδια. Η αγωνία ήταν τεράστια και δεν ήξερα τι να κάνω.
Απόλυτη μοναξιά
Πώς είναι η καθημερινότητα ενός φροντιστή;
Είναι η απόλυτη μοναξιά, γιατί ο κόσμος δεν ξέρει πώς να συμπεριφερθεί και ούτε καν οι συγγενείς. Φοβούνται και απομακρύνονται, όχι από κακία αλλά από αμηχανία και λύπη. Κι εσύ μένεις μόνος να διαχειρίζεσαι τα πάντα, από το αν θα κάψει τον εαυτό του με το καυτό νερό μέχρι το πώς θα φορέσει τα ρούχα του. Χάνουν την αίσθηση του ζεστού και του κρύου και δεν μπορούν να βάλουν τα ρούχα με σειρά, οπότε πρέπει να τα τοποθετείς μπροστά τους ένα ένα και να περιμένεις, γιατί δεν μπορείς απλώς να τα κάνεις εσύ. Η φροντίδα απαιτεί υπομονή που δεν ήξερες ότι διαθέτεις. Υπάρχουν και πρακτικά ζητήματα που σε φθείρουν αθόρυβα, όπως τα κλειδιά του αυτοκινήτου. Τα έκρυβα αλλά πάντα κατάφερνε να τα βρίσκει και έτσι έπρεπε να είμαι συνεχώς σε επιφυλακή. Μετά μπαίνει και το οικονομικό, γιατί ήθελε να κρατά χρήματα χωρίς να μπορεί να τα διαχειριστεί. Αυτά είναι πράγματα που πρέπει να τακτοποιηθούν έγκαιρα, πριν επιδεινωθεί η κατάσταση. Εγώ πρόλαβα, γιατί ήξερα ότι έπρεπε να γίνουν και υπήρχε εμπιστοσύνη με τα παιδιά μας, όμως αυτό δεν συμβαίνει πάντα και πολλές οικογένειες μπερδεύονται, συγκρούονται και η αρρώστια περιπλέκει τα πάντα. Ο φροντιστής δεν ζει μόνο με την αγωνία της απώλειας αλλά και με την ευθύνη να προβλέψει καταστάσεις που δεν ξέρει πότε θα έρθουν.
Ο «θάνατος»
Πότε καταλάβατε ότι δεν μπορούσατε πλέον να τον φροντίζετε μόνη σας;
Όταν άρχισε να επηρεάζεται σοβαρά και η δική μου υγεία, γιατί δεν μπορούσα πια να του προσφέρω τη φροντίδα που είχε ανάγκη. Τα παιδιά μου μού είπαν τότε: «Αν πάθεις εσύ κάτι, τι θα απογίνει;» Εκεί αρχίζουν οι τύψεις και το «γιατί να μην μπορώ». Σε τέτοιες περιπτώσεις ο θάνατος ξεκινά τη μέρα που φεύγει από το σπίτι, γιατί ξέρεις ότι δεν θα επιστρέψει. Εγώ τον κήδεψα τότε, παρ 'όλο που πήγαινα τρεις φορές την ημέρα να τον δω για να μην αναστατώνεται, αφού ήξερα πως ήταν το τέλος. Ήταν το σωστό αλλά, ταυτόχρονα, ήταν το πιο επώδυνο πράγμα που έχω κάνει.
Ποιες ήταν οι δυσκολίες;
Εκείνη την περίοδο συνειδητοποίησα ότι δεν υπήρχε χώρος. Ο χώρος όπου τον πήγαινα ήταν ακατάλληλος και δεν έβρισκα καμία εναλλακτική για να τον αφήνω έστω για λίγες ώρες μέσα στη μέρα. Δεν υπήρχε μέρος όπου να μπορεί να απασχοληθεί με ασφάλεια, ώστε εγώ να πάρω μια ανάσα και να μπορέσω να συνεχίσω. Δεν μπορείς να είσαι είκοσι τέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο ο μοναδικός φροντιστής, ακόμη κι αν έχεις βοήθεια στο σπίτι. Αυτή η έλλειψη ήταν που με οδήγησε, μετά τον θάνατό του, να εμπλακώ ενεργά στη δημιουργία του Συνδέσμου «Ιθάκη», όχι ως ιδέα αλλά ως απάντηση σε ένα κενό που είχα ζήσει. Υπάρχει και το κοινωνικό στίγμα, με τις ερωτήσεις «τι σου έκανε και τον πήγες εκεί;». Κανείς δεν ρωτά πώς είσαι και κανείς δεν βλέπει τις συνθήκες, γιατί ως κοινωνία δεν αντέχουμε να κοιτάξουμε τη φθορά κατάματα. Ακόμη κι όταν υπήρχε βοήθεια στο σπίτι δεν ήταν πάντα κατανοητό τι πραγματικά χρειαζόμουν. Κάποια στιγμή μια επαγγελματίας μού είπε ότι εγώ ήξερα περισσότερα από εκείνη για τη φροντίδα του, όμως κανείς δεν είδε ότι αυτό που είχα ανάγκη δεν ήταν μόνο πρακτική βοήθεια αλλά ψυχολογική στήριξη, να μπορέσω να μιλήσω, να εκφραστώ και να ακουστώ. Τώρα μπορώ να μιλώ πιο άνετα, ενώ τότε δεν μπορούσα, και αυτό είναι κάτι που το κουβαλούν πολλοί φροντιστές, γιατί σωπαίνουν αφού δεν βρίσκουν χώρο να πουν αυτό που ζουν.
Με τη γνώση που έχετε σήμερα, θα κάνατε κάτι διαφορετικά;
Όχι, γιατί δεν υπήρχαν καλύτερες επιλογές και ακόμη και η φροντίδα έχει όρια. Δεν έχεις ποτέ τον έλεγχο. Και έρχεται η στιγμή που πιάνεις τον εαυτό σου να εύχεται να τον πάρει ο Θεός για να ησυχάσει και αμέσως μετά νιώθεις ενοχές, γιατί τον θέλεις ζωντανό, έστω κι έτσι. Φτάνεις να πηγαίνεις ενάντια στη φύση σου και αναρωτιέσαι αν το εύχεσαι για εκείνον ή για εσένα.
Σήμερα, μέσα από όλη αυτή την εμπειρία, η Ιωάννα Κουντούρη γίνεται η φωνή που τόσο είχε ανάγκη να ακούσει: Έκανε ό,τι μπορούσε.