The Passing of Helene Glykatzi-Ahrweiler: A Bridge Between East and West

To άκουσμα του θανάτου της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ με ξάφνιασε γιατί πίστευα βαθιά μέσα μου ότι τούτη η μοναδική γυναίκα, που συνδυάζει με ένα μοναδικό τρόπο τη Δύση με την Ανατολή, δε θα πέθαινε ποτέ.
Το πέρασμά της από τα επίγεια άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο η Δύση αντιμετώπισε την καθ’ ημάς Ανατολή, το Βυζάντιο και τον πολιτισμό του, κι έφερε στο προσκήνιο τον απέραντο γνωστό και άγνωστο κόσμο της Ρωμιοσύνης με την πλατιά του έννοια. Γι’ αυτό και μόνο η Ευρώπη, η γηραιά και η νέα, της οφείλει πολλά.
Ελληνίδα από Μικρασιάτες γονείς και Γαλλίδα εκ πεποιθήσεως, η Αρβελέρ είχε το χάρισμα ενός σπάνιου και αληθινά ξεκάθαρου λόγου που εκπορευόταν από τον δικό της θαυμασμό γι’ αυτό το φαινόμενο που λέγεται Ρωμιοσύνη. Γνωρίζει καλά τους Έλληνες, τους παλαιούς και τους σύγχρονους, έχει μελετήσει τους αρχαίους, τους πατέρες, το 1821 και το 1922 και κατάλαβε σε βάθος αυτό το ενωτικό στοιχείο που έλειπε διαχρονικά. Σε μια συνέντευξή της στον Γιάννη Πανταζόπουλο στη LIFO είχε πει ότι από μικρή ήθελε να γίνει μηχανικός και μάλιστα «γεφυροποιός».
Αυτό έκανε, γεφύρωσε το τεράστιο χάσμα ανάμεσα στην Αναγέννηση της Δύσης και το παλίμψηστο του Βυζαντίου. Τα βιβλία της «Γιατί το Βυζάντιο» το «Βυζάντιο και η θάλασσα» στάθηκαν και για μένα αποκαλυπτικά και της δικής μας ψυχοσύνθεσης, και των συχνά απόκρυφων –πλην όμως τόσο αληθινών- σχέσεών μας με τον περίγυρο χώρο, τη Μεγάλη Ελλάδα και τη Μεγάλη Μέση Ανατολή.
Ύμνησε, στήριξε και προστάτεψε τον ελληνικό πολιτισμό με ένα πάθος πρωτόγνωρο, στήριξε την ελευθερία του λόγου και την παγκόσμια παιδεία. Εκτίμησε τη δεύτερη της πατρίδα, τη Γαλλία, αναγνωρίζοντας όπως είπε κάποτε… δεν είμαι σίγουρη αν οι Έλληνες θα έκαναν αυτό που τόλμησαν να πράξουν μ’ εμένα οι Γάλλοι, δηλαδή να γίνω υπεύθυνη όλης τους της παιδείας, του μεγαλύτερου μουσείου στον κόσμο, και η πρώτη γυναίκα πρύτανης του Πανεπιστημίου της Σορβόννης.
Η Γαλλία, το κατ’ εξοχήν παιδί του διαφωτισμού, αναγνώρισε και έδωσε διαχρονικά στον Ελληνισμό σπουδαία διαβάσματα για το ποιοι είμαστε, από που κράτα η σκούφια μας και ποιο είναι το βάθος και το πλάτος της σκέψης μας που δεν χαρακτηρίζεται πάντα από ορθολογισμό. Διάβασα και διαβάζω συχνά το βιβλίο μιας άλλης σπουδαίας Γαλλίδας, της Ζακλίν ντε Ρομιγί, που λέγεται «Γιατί η Ελλάδα», για να μου υπενθυμίζει τη διάσταση της απεραντοσύνης του κόσμου στον οποίο μετέχουμε -κι εμείς- που σιγά σιγά μεθοδικά και ασυνείδητα παραδίνεται στη δίνη των καιρών.
Τιτλοφόρησα το σημερινό κείμενο με ταπείνωση «Τα εις εαυτόν» κλέβοντας τον τίτλο από το έργο του μεγάλου Ρωμαίου αυτοκράτορα, του Μάρκου Αυρήλιου (161- 181 μ.Χ.), γραμμένο εξολοκλήρου στην ελληνική γλώσσα. Όταν βρισκόταν σε πολεμικές εκστρατείες –βλέποντας και συνειδητοποιώντας ανθρώπινες αντιδράσεις και φιλοδοξίες- έγραφε προσωπικές του σκέψεις και μαρτυρίες. Εκεί τόνιζε κυρίως τη σημασία της αντικειμενικής κρίσης πρώτα για τον ίδιο τον εαυτό του και μετά για τους άλλους.
Συνέδεσα, λοιπόν, τα γραπτά του Ρωμαίου αυτοκράτορα με τα διάφορα που εξελίσσονται στην πικρή, πλην όμως πανέμορφη, ελέω άνοιξης, πατρίδα. Τα συνέδεσα με τον φόβο που ένιωσα για πρώτη φορά από τον κόσμο της Κύπρου, όχι αυτόν του Διαμαντή, αλλά αυτόν της μεγάλης και κατά τα άλλα σιωπηρής πλειοψηφίας, στην αντίδραση μιας διαφορετικής άποψης η οποία εκφράστηκε για τη συμμετοχή μας στο μελλοντικό μουσικό πανηγύρι και την οποία εξέλαβαν ως ύβρη.
Συνέδεσα τα ελληνικά γραπτά του αυτοκράτορα με την ανασφάλεια και τον φόβο που εισπράττω καθημερινά γύρω από την έννοια και τη λέξη ελληνισμός, που έχει παρεξηγηθεί τόσο πολύ που κατάντησε να ενοχλεί και συνεπώς ν’ αναιρείται από το λεξιλόγιο μας, ή ακόμη χειρότερα να ταυτίζεται με την πορεία μαύρων καβαλάρηδων που συγχέουν την παράνοιά τους με μοτόρες και την ελληνική σημαία. Το εισπράττω ως προσβολή σε ό,τι άξιο και τεράστιο έχουμε κληρονομήσει, χωρίς να υποτιμώ καθόλου όλα τα άλλα που συνέτειναν και συνέβαλαν διαχρονικά στην ύπαρξη και επιβίωση του νησιού.
Τα συνέδεσα για να καταλάβουμε τη σημασία της αντικειμενικής παιδείας και να εμπεδώσουμε, όπως είπε και η Αρβελέρ, ότι… η αρχαιότητα «αττικίζει», ο Μεσαίωνας «βυζαντινίζει», η σύγχρονη Ιστορία «πελοποννίζει» και η τωρινή Ιστορία «ευρωπαΐζει». Τα συνέδεσα και με την αδικαιολόγητη αντίδραση της ηγεσίας μας στις αλήθειες της ανάλυσης της επιστολής της κυρίας Ολγκίν.
Εις αναζήτηση σωτήριων γεφυροποιών, λοιπόν, εις μνήμην Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ, αν μη τι άλλο. Που θα παράξουν έργο – όχι λόγια- για την ανάγκη αναγνώρισης των σημαντικών που θα διέπουν το μέλλον, την ανάγκη υπέρβασης για χάρη των νέων γενιών… ευκαιρία για να θυμίσω αυτό που είπε ο Αυστριακός εκπρόσωπος της ΕΕ ότι η λύση δεν είναι παραχώρηση, είναι επένδυση για το μέλλον. Λόγια που για κάποιο περίεργο λόγο χάθηκαν από τη σκόνη που μας έρχεται από τις ερήμους που μας περιβάλλουν. Αναζητούμε γεφυροποιούς που θα σταθούν στην απόλυτη ανάγκη να επαναφέρουμε το νησί στο μέγεθος και στον ρόλο που του αξίζει, όχι με παρακάλια και παρεμβάσεις άλλων, αλλά με ιδίαν θέληση και ντόπια βούλα.
Αναζητούμε εγνωσμένου κύρους ντόπιους και τίμιους επαγγελματίες μηχανικούς/ γεφυροποιούς, για να είμαστε σίγουροι ότι η σιδεροσύνδεση που θα γίνει για να ενώνει τη μια όχθη με την άλλη θα είναι στέρεη και θ’ αντέχει στον χρόνο τον μελλοντικό!
Ελεύθερα, 22.2.2026