SPEL: Rebranding for the Sake of the Presidency?

«Μουσείο Μοντέρνας και Σύγχρονης Τέχνης - Κτήριο ΣΠΕΛ», έτσι θα λέγεται από εδώ και πέρα η μέχρι πρότινος ονομαζόμενη «Κρατική Πινακοθήκη Σύγχρονης Τέχνης - ΣΠΕΛ». Μουσείο, πάντως, με αυτοτελή διοικητική δομή, διεύθυνση, οργανόγραμμα, εγκεκριμένο προϋπολογισμό, μακροπρόθεσμο προγραμματισμό, πολιτική συλλογών, εκπαιδευτική και ερευνητική στρατηγική, καθώς και σαφές νομικό πλαίσιο λειτουργίας, μην ονειρεύεστε. Απλώς με τη νέα χρονιά φαίνεται πως αλλάζουν οι λεπτομέρειες της βιτρίνας, ενώ η «ουσία», δηλαδή η θεσμική συγκρότηση και η νομική υπόσταση ενός μουσείου, παραμένει ακόμη υπό συζήτηση και σχεδιασμό. Η αλλαγή, λοιπόν, μοιάζει να έγινε πρωτίστως για τα «μάτια» της προεδρίας: για τους αξιωματούχους, τους επισκέπτες και όποιο κοινό συναντήσει αυτό το διάστημα την ονομασία στις επίσημες σελίδες, δελτία Τύπου ή και στο ίδιο το κτήριο της ΣΠΕΛ. Σε επικοινωνία, βέβαια, με τη Γενική Διεύθυνση του Υφυπουργείου Πολιτισμού, φαίνεται πως θα χρησιμοποιηθεί αυτή η ευκαιρία ως ένα «πιλοτικό» στάδιο μιας επιθυμίας ή αναγκαίας πολιτικής, που καταγράφεται [είτε ως Κρατική Πινακοθήκη είτε ως Μουσείο Τέχνης] από το 1962. Η χρήση δε του κτηρίου της ΣΠΕΛ για πολιτιστικούς λόγους πρωτοεμφανίζεται σε δημοσιεύματα από το 2001.
Πώς διαδόθηκε;
Ένα τέταρτο του αιώνα μετά, η ΣΠΕΛ αλλάζει εκ νέου ονομασία και φοράει το «φουστάνι» του Μουσείου Μοντέρνας και Σύγχρονης Τέχνης, γύρω στις 18.00 το απόγευμα της Τετάρτης, 21 Ιανουαρίου 2026. Όταν δημοσιογράφοι και μέλη της καλλιτεχνικής κοινότητας, που ακολουθούμε τη σελίδα της ΣΠΕΛ, λάβαμε την καθιερωμένη ειδοποίηση από το Facebook πως μία από τις σελίδες που ακολουθούμε έχει αλλάξει ονομασία.
Εκείνη τη στιγμή, λοιπόν, αρχίσαμε όσοι ασχολούμαστε με αυτό το πεδίο να αναρωτιόμαστε: μήπως και τελικά ήρθε η στιγμή που όλοι περιμέναμε; Αποκτήσαμε «Μουσείο Μοντέρνας και Σύγχρονης Τέχνης» και μάλιστα έχει και παραρτήματα, αφού αυτό της ΣΠΕΛ, λέγεται πως θα είναι το 1ο παράρτημα. Η αλήθεια είναι πως δεν το πιστέψαμε. Τα περί παραρτημάτων και νέας ονομασίας έχουν ακουστεί ξανά από πλευράς υφυπουργείου σε συνεντεύξεις, δηλώσεις και δημοσιεύματα που αφορούσαν τους σχεδιασμούς γι' αυτό το πολυπόθητο μουσείο, ιδιαίτερα μετά τον διορισμό και την έκθεση που παρέδωσε στην Ιφιγενείας η Συμβουλευτική Επιτροπή Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης. Ωστόσο, δεν υπήρξε κάποια ενέργεια για τη δημιουργία ενός νομικά συγκροτημένου ιδρύματος, δημοσίου ή ιδιωτικού δικαίου, που θα αγκαλιάζει τα παραρτήματα και την ιδέα ενός Εθνικού Μουσείου Τέχνης, ώστε να είναι μια πιστευτή ή αισιόδοξη νότα στην καθημερινότητά μας. Οι αντιδράσεις λοιπόν, δεν άργησαν να φανούν.
Αντίδραση από Φυτώριο
Σε μια άμεση αντίδραση για τη χρήση του όρου, την ώρα που δεν υφίσταται ακόμη θεσμικά αυτό το «μουσείο», ο πρόεδρος του φυτωρίου και ιστορικός τέχνης, Ευαγόρας Βανέζης, σχολίασε σε δημοσίευση πως πρόκειται για ένα ακόμη «επεισόδιο της τραγελαφικής πραγματικότητας που βιώνουμε στον χώρο του πολιτισμού: Το 2026, εν μέσω της προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ, και ενώ έχουν δαπανηθεί πολλά εκατομμύρια για την προβολή ενός υποτιθέμενου 'συνεκτικού πολιτιστικού αφηγήματος', η ανάγκη για ένα κρατικό μουσείο εξακολουθεί να βρίσκεται στο στάδιο της τεκμηρίωσης (!)». Από εκείνη την εκτενή ανάρτηση, την οποία ο καθένας μπορεί να βρει, κρατάμε την ανησυχία του ότι φαίνεται πως η ανάγκη για ένα μουσείο, συνοδεύεται από:
- Επιφανειακή εξαγγελία «μουσείου» στα λόγια, όπου συγχέεται αυθαίρετα η έννοια και η υποδομή ενός μουσείου τέχνης με την απλή ύπαρξη ενός κτηρίου, το οποίο τα τελευταία χρόνια φιλοξενεί αξιόλογες εκθέσεις και δράσεις οι οποίες ελκύουν ευρύ κοινό, ευτυχώς χωρίς να αξιώνει ότι λειτουργεί ως μουσείο
- Πλήρης έλλειψη οράματος και επανάληψη του αφηγήματος περί μουσείου «μοντέρνας» και «σύγχρονης» τέχνης σε ένα παγκόσμιο κλίμα - όπου η ιστορία της τέχνης και οι χρονικοί και εννοιολογικοί διαχωρισμοί επανεξετάζονται κριτικά και ιδιαίτερα σε μετα-αποικιακά περιβάλλοντα.
Ως Σωματείο Εικαστικών Καλλιτεχνών και Θεωρητικών Τέχνης [ΕΙ. ΚΑ] ή ευρέως πια γνωστό ως Σύνδεσμος Εικαστικών Καλλιτεχνών και Θεωρητικών Τέχνης - φυτώριο, τοποθετήθηκαν, με ανάρτηση, η οποία σημειώνει ότι: «Η χρήση του όρου 'μουσείο' χωρίς σαφή αποστολή, διοικητική αυτοτέλεια και επιστημονική δομή δεν διασφαλίζει τη θεσμική συγκρότηση του μουσείου και αφήνει ανοιχτό το ζήτημα της στήριξης της σύγχρονης καλλιτεχνικής παραγωγής». Σημειώνεται ότι τη συγκεκριμένη ανάρτηση έχουν αναδημοσιεύσει δεκάδες καλλιτέχνες, οι οποίοι συντάσσονται με τη θέση του φυτωρίου.
Εξηγήσεις από Παπαγεωργίου
Σε επικοινωνία μας με τη Γενική Διεύθυνση, ο κ. Γιώργος Παπαγεωργίου δήλωσε στο «Π» ότι «η νέα ονομασία αποφασίστηκε εντός Δεκεμβρίου της προηγούμενης χρονιάς και θέλει να επικοινωνήσει την αλλαγή η οποία συνοδεύεται με μια δέσμευση ότι αυτός ο χώρος θα χρησιμοποιείται για τη σύγχρονη τέχνη. Οπότε θα φιλοξενεί εκθέσεις σε συστηματική βάση, άρα και μια πρώτη έκθεση, δεύτερη, τρίτη και τέταρτη». Πρόσθεσε, ακόμη, ότι πρόκειται για μία εισήγηση της αρμόδιας Συμβουλευτικής Επιτροπής, ενώ όπως σημείωσε, «έχοντας εγκαινιάσει τον συγκεκριμένο χώρο το 2018, το υφυπουργείο ένιωσε ότι δεν μπορούν οι πολίτες να περιμένουν άλλο, καθώς δεν επιτρέπουν οι συνθήκες για την υλοποίηση ενός μουσείου μεγάλων δυνατοτήτων».
Πληροφορίες, πάντως, αναφέρουν ότι ενημέρωση για να αλλάξει η ονομασία σε όλα, δόθηκε, περίπου, πριν 1-2 εβδομάδες, λίγο πριν τα εγκαίνια της έκθεσης «Αγροποιητική: χώματα/σώματα».
Σχεδιασμοί για εκπαιδευτικά προγράμματα
Ο κ. Παπαγεωργίου αποκάλυψε ότι στο υφυπουργείο βρίσκονται «στη διαδικασία σχεδιασμού δύο εκπαιδευτικών προγραμμάτων από συνάδελφο, που εσωτερικά χειριζόταν τα εκπαιδευτικά προγράμματα στη Majestic, καθώς είναι σε επαφή με το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης [ΕΜΣΤ] για να σχεδιάσει τα εκπαιδευτικά προγράμματα για μαθητές γυμνασίου και λυκείου». Στόχος, όπως εξήγησε «δεν είναι απλώς μια αλλαγή ταμπέλας, είναι αλλαγή νοοτροπίας. Αν είχαμε τους προϋπολογισμούς εκατομμυρίων θα είχαμε έναν τεράστιο, εμβληματικό χώρο, όπως αρμόζει στη σύγχρονη τέχνη. Πάμε να δουλέψουμε με αυτά που έχουμε, συνεχίζουμε τις μελέτες και θα δείτε με τα επόμενά μας βήματα ότι σκεφτόμαστε μεγάλα πλάνα για τη σύγχρονη τέχνη».
Για τον λόγο, που αρχίζει με την έκθεση που πραγματοποιείται ενόψει της κυπριακής προεδρίας, ο κ. Παπαγεωργίου, ανέφερε πως «κρίναμε με την υφυπουργό ότι έχουμε στα χέρια μας μια έκθεση σύγχρονης τέχνης η οποία θα άνηκε στο μουσείο που όλοι οραματιζόμαστε». Ο νέος γενικός διευθυντής, δήλωσε ότι η έκθεση είναι «μια εξαιρετική αφορμή, αφού δόθηκε η δυνατότητα στους δημιουργούς, μέσα από τον προϋπολογισμό της προεδρίας, να παρουσιάσουν μία έκθεση υψηλού καλλιτεχνικού βάρους με Κύπριους δημιουργούς και με διάρκεια έξι μηνών».
Καταληκτικά, ο κ. Παπαγεωργίου, σημείωσε ότι πρόκειται για μία πιλοτική φάση, καθώς συζητούνται ήδη οι μελλοντικές εκθέσεις και σκέψεις που περιλαμβάνουν και την Πύλη Αμμοχώστου.
Στο αρχείο του «Π»
Σε αυτή τη στήλη, μας αρέσει πολύ να διαβάζουμε τι γράφτηκε στο παρελθόν, έτσι ανατρέξαμε στο αρχείο του «Π», όπου υπάρχουν αμέτρητες αναφορές στο κτήριο της ΣΠΕΛ, την Κρατική Συλλογή αλλά και την Κρατική Πινακοθήκη.
Στις 10 Φεβρουαρίου 2018, η Μαρίνα Σχίζα, σε ένα εκτενές αφιέρωμα γύρω από την ιδέα ενός Εθνικού Μουσείου Τέχνης, καταγράφει ότι: «Οι πρώτες σκέψεις για ανέγερση ενός κτηρίου που να στεγάζει την κυπριακή εικαστική δημιουργία του 20ού αιώνα άρχισαν το 1962 με τη δημιουργία, από το Υπουργείο Παιδείας, μιας αντιπροσωπευτικής κρατικής συλλογής έργων τέχνης. Αρχική πρόθεση ήταν να ανεγερθεί Πινακοθήκη σε χώρο κοντά στο Προεδρικό με πρόθεση έναρξης εργασιών το 1973».
Στις 26 Μαρτίου 2017, η αρχισυντάκτρια, τότε, του «Παραθύρου», Μερόπη Μωυσέως, έγραφε: «Αναζητώντας στο αρχείο της εφημερίδας στα άρθρα που γράφτηκαν για το κτήριο της ΣΠΕΛ, βρέθηκε αναφορά για την ανακαίνιση του κτηρίου από το... 2004. Το είχε πει ο αείμνηστος υπουργός Παιδείας και Πολιτισμού Πεύκιος Γεωργιάδης, σημειώνοντας ότι εκεί θα στεγαστούν υπηρεσίες της... Κυπριακής Βιβλιοθήκης και της Κρατικής Πινακοθήκης Σύγχρονης Κυπριακής Τέχνης.
Ο καιρός πέρασε και σε ένα κείμενο του Γενάρη του 2010, στο οποίο γράφαμε τι θα περιμένουμε, κάναμε λόγο για έναρξη των εργασιών με εγκεκριμένο κονδύλι και παράδοση έργου μέχρι το 2012! Το 2013 ο διευθυντής των Πολιτιστικών Υπηρεσιών ενημέρωνε ότι το Υπουργικό Συμβούλιο έδωσε το πράσινο φως για έναρξη των εργασιών. Κάθε χρονιά το ίδιο: στον προϋπολογισμό των Πολιτιστικών Υπηρεσιών (ΠΥ), στις προτεραιότητες του στρατηγικού σχεδίου για τον πολιτισμό, στις επιθυμίες ολόκληρης της εικαστικής κοινότητας. Εν έτει 2017, το κτήριο ΣΠΕΛ ανακαινίζεται στ' αλήθεια και δη με χρονοδιάγραμμα παράδοσης τον ερχόμενο Σεπτέμβρη. Κι εμείς και οι ΠΥ κρατάμε μικρό καλάθι».
Η Μερόπη Μωυσέως, βέβαια, έγραψε κι άλλα πολλά διαμαντάκια στη διαδρομή της στο πολιτιστικό ένθετο του «Πολίτη», για τις συζητήσεις στη Επιτροπής Παιδείας και Πολιτισμού [που τότε ήταν πολύ περισσότερες για τον πολιτιστικό τομέα], τα ωράρια της Majestic, τα κτήρια που φυλάσσονταν έργα και δεν είχαν συναγερμό ή πυρασφάλεια, καταστρέφονταν ή δεν επιστρέφονταν ποτέ από δάνεια της δημόσια υπηρεσίας. Σε αυτό το κείμενο, όμως, παραθέτω μία ακόμη φράση, από το 2008: «Αν έχετε το μέσον, ρίξτε και μια ματιά στις αποθήκες». Γιατί αυτή η αναφορά της Μερόπης, είναι κι ένας από τους δικούς μου καημούς, θα ήθελα πολύ να γίνει ένα αφιέρωμα σε αυτές τις αποθήκες που φυλάσσουν εδώ και δεκαετίες τον εικαστικό πλούτο του τόπου. Γιατί δεν μας αφήνουν όμως;