The Return of Makarios and the Olive Branch – A Critical Examination

Η επιστροφή του Μακαρίου και ο κλάδος ελαίας – Χωρίς νομική ισχύ η εξαγγελία του Μακαρίου
Μέρος 14ο (Τελευταίο)
Του Μιχάλη Μιχαήλ
Στο προηγούμενο σημείωμα εξετάστηκε η περίοδος που προηγήθηκε της επιστροφής του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου στην Κύπρο τον Δεκέμβριο του 1974, καθώς και οι πολιτικές συνθήκες που επικρατούσαν μετά το πραξικόπημα και την τουρκική εισβολή. Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στο τελευταίο διάγγελμα του προεδρεύοντος της Δημοκρατίας, Γλαύκου Κληρίδη, στις 6 Δεκεμβρίου 1974, λίγο πριν παραδώσει την εξουσία στον νόμιμα εκλεγμένο Πρόεδρο, καθώς και στη μαζική λαϊκή υποδοχή που επιφυλάχθηκε στον Μακάριο κατά την άφιξή του την επόμενη ημέρα.
Παράλληλα, παρουσιάστηκε η πρώτη του ομιλία από τον εξώστη της Αρχιεπισκοπής, στην οποία αναφέρθηκε στις συνέπειες του πραξικοπήματος και της εισβολής, ενώ απηύθυνε έκκληση για ενότητα. Κεντρικό στοιχείο της τοποθέτησής του αποτέλεσε η εξαγγελία του λεγόμενου «κλάδου ελαίας», δηλαδή της πολιτικής αμνηστίας με στόχο την αποφυγή νέου εσωτερικού διχασμού.
Στο παρόν σημείωμα εξετάζεται κατά πόσον η πολιτική αυτή έγινε αποδεκτή και σε ποιο βαθμό εφαρμόστηκε στην πράξη.
«Βαρύγδουπη και άνευ ουσιαστικού νοήματος» η αμνηστία
Η εξαγγελία του «κλάδου ελαίας», δηλαδή της αμνηστίας από τον Μακάριο προς τους υπεύθυνους της καταστροφής της Κύπρου, δεν έγινε αποδεκτή από το σύνολο της ΕΟΚΑ Β και τα εκφραστικά της όργανα.
Έτσι, η εφημερίδα «Πατρίς» της 9ης Δεκεμβρίου 1974, στο κύριο άρθρο της, μιλούσε για ενότητα, αλλά αναφερόμενη στον «κλάδο ελαίας» τόνιζε τα ακόλουθα:
«Αλλά πού ο κλάδος ελαίας; Πού το πνεύμα της συνδιαλλαγής το οποίον εξαγγέλθη; Πού αι τόσαι εκ του εξωτερικού επαγγελίαι; Εκτός εάν θεωρή ως κλάδον ελαίας την βαρύγδουπον και άνευ ουσιαστικού νοήματος προσφοράν αμνηστίας; Περί ποίων όμως εγκλημάτων παρέχει αμνήστευσιν;
Εκτός εάν εννοή τους 200 καταζητουμένους της ΕΟΚΑ. Αληθινά, εάν εννοή τούτο, τότε “ουαί σοι χώρα όταν ο άρχων σου εστί νεώτερος”. Διότι η τοιαύτη εκδήλωσις μόνον ως πολιτική μωρία δύναται να εκληφθή».
Στη συνέχεια του άρθρου σημειώνεται ότι ο Μακάριος επανήλθε στην Κύπρο «καρυβαντιών», ότι παρέμεινε ξένος προς την κυπριακή πραγματικότητα, δεν συνετίστηκε και δεν έμαθε από τα παθήματα, ούτε απαλλάχθηκε από την κακή νοοτροπία του παρελθόντος.
«Να δώσωμεν όλοι τας χείρας…»
Η εφημερίδα «Μεσημβρινή», η οποία πρωτοστατούσε στον πόλεμο εναντίον του Μακαρίου και της επιστροφής του στην Κύπρο, εμφανίστηκε πιο προσεκτική. Στο κύριο άρθρο της της 10ης Δεκεμβρίου 1974 απηύθυνε έκκληση για ενότητα, τονίζοντας ότι οι στιγμές είναι κρίσιμες και ότι η κοινωνία δεν πρέπει να χωρίζεται σε δεξιούς, αριστερούς και κεντρώους.
Προκαλεί επίσης εντύπωση το γεγονός ότι, ενώ μέχρι λίγες ημέρες πριν αποκαλούσε τον Μακάριο «έκπτωτο» και δεν αναγνώριζε ούτε τον εκκλησιαστικό του τίτλο, χρησιμοποιώντας το κοσμικό του όνομα, Μούσκος, στο συγκεκριμένο άρθρο τον αποκαλεί «Πρόεδρον Μακάριον».
Ο «κλάδος ελαίας» δεν είχε νομική ισχύ
Πολλοί μέχρι και σήμερα καταριούνται τον «κλάδο ελαίας», θεωρώντας ότι αποτέλεσε την αιτία για την οποία δεν έγιναν διώξεις των ενόχων του πραξικοπήματος.
Ωστόσο, πρέπει να σημειωθεί ότι η εξαγγελία του Μακαρίου δεν είχε καμία νομική ισχύ. Αρκεί να θυμίσουμε ότι τον «κλάδο ελαίας» επικαλέστηκε ο Σαμψών στο δικαστήριο, για να λάβει την απάντηση από τον τότε βοηθό Γενικό Εισαγγελέα, Λουκή Λουκαΐδη, ότι η συγκεκριμένη εξαγγελία δεν είχε καμία νομική ισχύ.
Για το ζήτημα αυτό μίλησαν τον Ιούλιο του 2020 στον «Άστρα» οι νομικοί Πατρίκιος Παύλου και Βάσος Γεωργίου, οι οποίοι τόνισαν ότι από καθαρά νομικής πλευράς δεν υφίσταται κανένα εμπόδιο για διερεύνηση και ενδεχόμενη ποινική δίωξη των υπευθύνων για τα γεγονότα του 1974.
Όπως επισήμαναν, τα εγκλήματα αυτού του χαρακτήρα δεν υπόκεινται σε παραγραφή, γεγονός που σημαίνει ότι, θεωρητικά, μπορούν να διερευνηθούν ακόμη και σήμερα.
Ωστόσο, οι ίδιοι τόνισαν ότι η συζήτηση για ενδεχόμενη απόδοση ποινικών ευθυνών σκοντάφτει κυρίως σε πρακτικά εμπόδια που δημιουργήθηκαν με την πάροδο πέντε δεκαετιών.
Ο «κλάδος ελαίας» δεν αποτέλεσε νομική αμνηστία
Οι δύο νομικοί ξεκαθάρισαν και το ζήτημα του «κλάδου ελαίας».
Σύμφωνα με τον Πατρίκιο Παύλου, ο «κλάδος ελαίας» δεν αποτέλεσε ποτέ νομική αμνηστία. Όπως εξήγησε, επρόκειτο ουσιαστικά για μια πολιτική δήλωση πρόθεσης να μη συνεχιστούν οι ποινικές διώξεις εναντίον των υπευθύνων του πραξικοπήματος, υπό το βάρος των ιδιαίτερων συνθηκών που επικρατούσαν κατά την περίοδο επιστροφής του Μακαρίου στην Κύπρο.
Μέσα στις συνθήκες που επικρατούσαν τότε και με τη δύναμη που είχε αποκτήσει η ΕΟΚΑ Β μετά το πραξικόπημα, ήταν σχεδόν αυτονόητο ότι ο Μακάριος δεν θα μπορούσε να επιστρέψει στην Κύπρο χωρίς κάποια δέσμευση ότι δεν θα ξεκινούσαν άμεσα διώξεις.
Αναφερόμενος στο θέμα, σημείωσε ότι ο Μακάριος προχώρησε στην εξαγγελία αυτή γνωρίζοντας ότι υπήρχαν φωνές που διαφωνούσαν με τη συγκεκριμένη προσέγγιση.
Παράλληλα διευκρινίστηκε ότι ακόμη και εκείνη η δήλωση περιείχε πρόνοια σύμφωνα με την οποία, εάν κάποιος επιχειρούσε να επαναλάβει παρόμοιες ενέργειες ή να προκαλέσει νέες αναταραχές, θα αντιμετώπιζε συνέπειες.
Στο πλαίσιο αυτό υπενθυμίζεται ότι μεταγενέστερα συνελήφθησαν και καταδικάστηκαν πρόσωπα όπως ο Νίκος Σαμψών και ο Λευτέρης Παπαδόπουλος.
Καθαρά πολιτική επιλογή
Ο Βάσος Γεωργίου συμφώνησε ότι ο «κλάδος ελαίας» δεν είχε καμία νομική ισχύ. Όπως εξήγησε, η δήλωση εκείνη αποτελούσε καθαρά πολιτική επιλογή και όχι θεσμική πράξη με νομικές συνέπειες.
Σημείωσε ότι υπάρχουν τρεις βασικοί λόγοι που αποδεικνύουν την απουσία νομικής ισχύος.
Πρώτον, στο Σύνταγμα της Κυπριακής Δημοκρατίας δεν υπάρχει πρόνοια που να επιτρέπει τη χορήγηση αμνηστίας.
Δεύτερον, δεν θεσπίστηκε ποτέ νόμος που να προβλέπει κάτι τέτοιο.
Και τρίτον, η σχετική δήλωση του Μακαρίου τον Δεκέμβριο του 1974 δεν καταχωρήθηκε σε καμία επίσημη θεσμική πράξη, αλλά δημοσιεύθηκε μόνο στον Τύπο.
Υπενθύμισε επίσης την αναφορά στο ζήτημα κατά τη δίκη Σαμψών και την απόρριψη του σχετικού ισχυρισμού από το δικαστήριο στις 20 Αυγούστου 1976.
Η υπόθεση των «62»
Στη συζήτηση τίθεται και το ζήτημα των λεγόμενων «62», οι οποίοι είχαν απολυθεί από τη δημόσια υπηρεσία πριν από το πραξικόπημα λόγω εμπλοκής σε παράνομες δραστηριότητες, αλλά αργότερα επανήλθαν στις θέσεις τους.
Όπως εξηγείται, οι απολύσεις εκείνες είχαν γίνει με κυβερνητική απόφαση χωρίς να προηγηθεί διαδικασία απόδειξης ενοχής. Για τον λόγο αυτό, όταν ανέλαβε την προεδρία της Δημοκρατίας ο Γλαύκος Κληρίδης, η πράξη ακυρώθηκε και οι υπάλληλοι επανήλθαν στην υπηρεσία.
Το ζήτημα οδηγήθηκε στη δικαιοσύνη, όπου κρίθηκε ότι η γενική επίκληση του δημοσίου συμφέροντος, χωρίς συγκεκριμένη αιτιολόγηση, δεν επαρκεί για τέτοιου είδους αποφάσεις.
Τα πρακτικά εμπόδια μετά από πενήντα χρόνια
Οι δύο νομικοί σημείωσαν ότι, παρά το γεγονός ότι από νομικής άποψης δεν υπάρχει εμπόδιο για την επανεξέταση των υποθέσεων, στην πράξη κάτι τέτοιο θα ήταν εξαιρετικά δύσκολο.
Για να φτάσει μια υπόθεση στο δικαστήριο απαιτούνται ισχυρά αποδεικτικά στοιχεία, μάρτυρες, έγγραφα και απόφαση της Γενικής Εισαγγελίας.
Με δεδομένο ότι έχουν περάσει πενήντα και πλέον χρόνια, πολλοί από τους εμπλεκόμενους έχουν αποβιώσει, άλλοι βρίσκονται σε προχωρημένη ηλικία, ενώ αρκετά στοιχεία ενδέχεται να έχουν χαθεί.
Για τον λόγο αυτό, οι δύο νομικοί θεωρούν ότι το ουσιαστικό ζητούμενο σήμερα δεν είναι μόνο η ποινική δίωξη, αλλά κυρίως η ιστορική και ηθική καταγραφή των γεγονότων.
Υπογράμμισαν επίσης ότι το ζήτημα δεν αφορά μόνο το παρελθόν, αλλά επηρεάζει και τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία αντιλαμβάνεται τη δημοκρατία και τη δικαιοσύνη.
Όταν γεγονότα όπως πραξικοπήματα, πολιτική βία και δολοφονίες μένουν χωρίς ουσιαστική διερεύνηση, δημιουργείται η εντύπωση ότι η ιστορία μπορεί να κλείσει χωρίς λογαριασμό.
Στην περίπτωση της Κύπρου, κατέληξαν, το πρόβλημα δεν είναι μόνο νομικό αλλά βαθύτατα πολιτικό και κοινωνικό.
Παρά τα σοβαρά πρακτικά εμπόδια, επισήμαναν ότι το κράτος θα μπορούσε τουλάχιστον να προχωρήσει σε θεσμική αποτίμηση των γεγονότων, με άνοιγμα αρχείων, ιστορική τεκμηρίωση και ουσιαστική εκπαίδευση γύρω από τα γεγονότα του 1974.
Συνεπώς ο κλάδος ελαίας δεν μετουσιώθηκε σε νομοθεσία κι έτσι έμεινε μια απλή διακήρυξη που είχε μεν την πρακτική της ισχύ αλλά ουδέποτε επισημοποιήθηκε.
Πέραν τούτου πρέπει να σημειωθεί ότι ακόμα και τα κόμματα που στήριζαν τον Μακάριο, όπως το ΑΚΕΛ και η ΕΔΕΚ, δεν συναίνεσαν στην απόδοση αμνηστία και ζητούσαν επίμονα να υπάρξει κάθαρση.
Αυτή η επιμονή ήταν που ανάγκασε τον Σπ. Κυπριανού να πάρει την απόφαση για τους «62», άσχετα αν είχε κι αυτή η απόφαση τα δικά της τρωτά.