Reverberations of Life and Loss in Michalis Zafeiris' 'Flows'

Μιχάλης Ζαφείρης, «Ροές», εκδόσεις Αρμίδα, 2025.
Έγραψα το κείμενο που ακολουθεί στις αρχές του Δεκέμβρη, λογάριαζα να είναι, όπως και θα είναι, το πρώτο κείμενο βιβλιοκριτικής που θα δημοσίευα το 2026. Ήθελα να κάμω αυτό το δώρο εορτών στον Μιχάλη Ζαφείρη. Το κείμενο γράφτηκε ζώντος του ποιητή και δημοσιεύεται σήμερα μετά θάνατον. Ας θεωρηθεί και μιας μορφής φιλολογικό μνημόσυνο. Ο ποιητής θα ζει πλέον στις μνήμες μας και στους στίχους του.
Ο Μιχάλης Ζαφείρης στη 15η ποιητική συλλογή του και σε ηλικία των 78 χρόνων είναι φυσικό να ρέπει σε ολοένα και πιο φιλοσοφικούς στίχους με ακόμη πιο έντονη την υπαρξιακή αγωνία: «Κραυγή μου στερνή εσένα καλώ, / όταν πάλι φευγάτο / θα είναι το καθετί, / η μορφή μου αλλοιωμένη απ’ του χρόνου την τριβή / να θυμίζει κάποτε μια νιότη». (σελ. 11)
Η εκδημία του αδελφού του Μ.Ζ., επίσης ποιητή Λεύκιου Ζαφειρίου δεν θα μπορούσε παρά να μνημονευθεί σε αυτή τη συλλογή. Τούτο γίνεται με πόνο αλλά και με αξιολογική αποτύπωση του αισθητικού στίγματος του μεταστάντος: «Αριστοκράτης του πνεύματος, πλούσιος ή φτωχός / θα σε θυμόμαστε για πάντα / με το πιο πλατύ χαμόγελο της γης όλης». (σελ. 12)
Η απώλεια βιώνεται ποικιλότροπα και πολυεπίπεδα, από διάφορες οπτικές και διαφορετικές διαστάσεις. Εδώ, πέρα από τη θλίψη, ενσταλάζεται κι ένα ιχνοστοιχείο μεταφυσικής πνοής: «Είναι σίγουρο, σύντομα θα σε ξαναδώ. / Μια σεμνότης παλίννοστη και τα παιδικά / σου σχέδια στον γύρο μιας ομορφιάς υπάρχουν. / Ξεσκούφωτοι κι αλαφιασμένοι βαδίζαμε / σε δρόμους οικουμενικούς». (σελ. 14)
Η φιλοσοφική θεώρηση των πραγμάτων και των πεπραγμένων της ζωής συνεχίζεται σε όλο το βιβλίο. Ο ποιητής μοιάζει να εμπνέεται περισσότερο από τη μοναχική πορεία του ανθρώπου, παρά από τους συλλογικούς του αγώνες: «Ήταν η ζωή μας εξευτελιστικά αδιάφορη και στις παρυφές / και στο τέρμα του δρόμου κατοικούμε / μόνοι και ανίδεοι». (σελ. 16)
Νομοτελειακά και μοιραία η ποιήτρια μητέρα του Μ.Ζ. και η τραγική της μοίρα θεματοποιούνται συχνά στην ποίηση του ιδίου όπως επίσης και των αδελφιών του ποιητών Λεύκιου Ζαφειρίου και Φροσούλας Κολοσιάτου. Ειδικά όταν το πέπλο της θλίψης απλώνεται πλατιά πάνω από τους στίχους, η θύμηση της μητέρας εμφιλοχωρεί παντού. Να πως το λέει σ’ αυτή τη συλλογή ο Μ.Ζ.: «Και σαν ξυρίστηκα κι ετοιμάστηκα, / εσένα πάλι θυμήθηκα, τόσο αγαπημένη Μάνα, / που έφυγες για πάντα καμένη». (σελ. 21)
Ο ποιητής μοιάζει να καταπιάνεται με μικρά ζητήματα ήσσονος σημασίας και καθημερινότητας, με χίλια δυο θέματα δευτερεύοντα και συμβατικά, αλλά πάντα μέσα από τους στίχους του αναπηδούν αναπάντεχα οι μεγάλες, οι δεσπόζουσες ιδέες και τα υψηλά ιδανικά: «Σαν αγάπη ας έλθει, / ας πλησιάσει / κι εξαίφνης ένα φως αλλιώτικο, / να είναι παντού απλωμένο / σε όλο το νησί. Το φως της λευτεριάς». (σελ. 22)
Ο ποιητής συνδυάζει την υπαρξιακή αναζήτηση με την ερωτική πνοή. Εξάλλου, αυτό είναι σύνηθες φαινόμενο που εντοπίζεται στο έργο πολλών ποιητών: «Από φυσικού ο αδαής παραμένω / καθώς δε στον κήπο της Εδέμ ποτέ / δεν υπήρξα · / …Εσύ, όλο κρύβεσαι, μέσα σε κήπους / και λουλούδια, και θα είσαι για πάντα / ένα αίνιγμα που αγαπήθηκε…».(σελ. 26)
Θα ήθελα να σταθώ ιδιαίτερα στην ερωτική ποίηση του M.Z., η οποία είναι τόσο διάφανη, κρυστάλλινη και μονοσήμαντη, χωρίς αμφισημίες ή πολυσημίες. Ιδού ένα ενδεικτικό παράδειγμα όπου η πρώτη στροφή καταγράφεται στο τρίτο πρόσωπο και η δεύτερη στο πρώτο: «Σαν την είδα μακρινή, δεν φοβήθηκα. / Ανασηκώθηκα έκθαμβος / από την τόση ομορφιά. / Ήταν μια αγάπη στο έσχατο… / …Ήσουν ό,τι πιο ωραίο / γνώρισα στη ζωή. / Θα παραμένεις / Χρυσαυγή του νέφους και στοργή μιας άνοιξης / μόνη εσύ και μαζί σου / να εκπέμπονται ήχοι μουσικής». (σελ. 33)
Ο Μ.Ζ. συχνά θολώνει τη διαύγεια των στίχων του, με δευτερογενείς παρεμφερείς συνειρμούς, δημιουργώντας μιας μορφής αιθάλη γύρω από την κεντρική ιδέα κάθε ποιήματος. Αυτή όμως πάντα βρίσκει τον τρόπο να ξεπροβάλλει περίλαμπρη, ατόφια κι ολοκάθαρη: «Είναι Άνοιξη. Όλα τόσο ωραία γύρω θα ήταν, / αν δεν έλειπες. / Χαμένη τόση ομορφιά, να σε γυρεύω / μέρες και νύχτες τόσες». (σελ. 36)
Η πολιτική ποίηση είναι παλιά ερωμένη για τον Μ.Ζ. Δεν την εγκαταλείπει και δεν την ξεχνά ποτέ. Πάντα την έχει κατά νου και την υπηρετεί με αφοσίωση. Ιδού ένας αντιπολεμικός παιάνας βαθύτατα πολιτικός: «Η θρασύτητα δεν έχει όρια / κύριοι, οπλοπουλητές. / Μικρά παιδιά, κάπου / μεγαλώνοντας αποθνήσκουν σωρηδόν. / Οι άρρωστοι δίπλα προχωρούν / οι άνεργοι, όπως αρρώστια. / Αγαπώντας επιτέλους τον κόσμο / σταματήστε τα όπλα / διασπείρατε Ειρήνη». (σελ. 51)
Ο ποιητής είναι πολίτης του κόσμου. Τον απασχολούν τα σύγχρονα παγκόσμια προβλήματα. Τα κύματα των οικονομικών προσφύγων δεν τον αφήνουν αδιάφορο: «Ξιφουλκώντας εμπνεύσεις, θα προσαράξω ξανά / και όταν μια βόμβα απρόσμενη / θα με τινάξει στον αέρα, / εσένα πάντα θα θυμάμαι μικρό παιδάκι / που πνίγηκες, τόσο άδικα κάποτε, στη θάλασσα / του Αιγαίου». (σελ. 54)
Η επαναστατική ικμάδα της νιότης επιστρέφει συχνά στους στίχους του Μ.Ζ. Όχι ως μακρινή ανάμνηση αλλά ως ζώσα μνήμη. Μια μνήμη που διεγείρει καρδιά και συνείδηση προσμένοντας και ευελπιστώντας σε νέες, επερχόμενες εξεγέρσεις: «Ο Ερνέστο σίγουρα κοιμάται ήσυχα νεκρός πια / κάπου στις φτωχογειτονιές της Λατινικής Αμερικής. / Ελάτε, είναι ώρα, πάντα είναι». (σελ. 59) Και πάντα ο υπό αναφορά ποιητής συνταιριάζει την επαναστατικότητα με την τρυφερότητα.
[email protected]