Far-Right Rebranding in Europe and Cyprus – Academic Antonis Ellinas Analyzes Their Strategy

Στα ακροδεξιά κόμματα της Ευρώπης παρατηρείται εδώ και πολλά χρόνια μια προσπάθεια μετριασμού των ιδεολογικών και προγραμματικών τους επικλήσεων ή ένα rebranding, ούτως ώστε να αποστασιοποιηθούν από την εθνικιστική παράδοση που πρεσβεύουν και από το στίγμα που φέρει αυτή η παράδοση στις πλείστες χώρες λόγω των ακραίων ιδεολογιών του μεσοπολέμου. Ο καθηγητής Συγκριτικής Πολιτικής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και συγγραφέας των βιβλίων, «Τα Μέσα Ενημέρωσης και η Άκρα Δεξιά» και «Οργανώσεις εναντίον της Δημοκρατίας», Αντώνης Έλληνας, εξηγεί στον «Φ» ότι είναι μια στρατηγική για να διευρύνουν την εκλογική τους απήχηση, σε νέα τμήματα του εκλογικού σώματος, στα οποία προηγουμένως δεν είχαν πρόσβαση.
Σε κυπριακό επίπεδο, παρά την εκλογική άνοδο και τον μετριασμό στις ιδεολογικές του θέσεις, το ΕΛΑΜ δεν έχει αλλάξει οργανωτικά, είτε σε επίπεδο ατόμων, είτε σε επίπεδο λειτουργίας, αναφέρει ο καθηγητής.
Ο κ. Έλληνας εξηγεί ότι το ΕΛΑΜ ξεκίνησε ως αντισυστημικό κόμμα με σλόγκανς για «αλήτες» και «προδότες» πολιτικούς, αλλά μετά το 2020 μετρίασε ξαφνικά αυτό το προφίλ -αμέσως μετά την καταδίκη της Χρυσής Αυγής ως εγκληματική οργάνωση- ενώ σήμερα παρουσιάζεται ως συστημικό κόμμα.
-Παρατηρείτε κάποιο «rebranding» στα ακροδεξιά κόμματα της Ευρώπης;
-Στα ακροδεξιά κόμματα παρατηρείται εδώ και πολλά χρόνια μια προσπάθεια μετριασμού των ιδεολογικών και προγραμματικών τους επικλήσεων ή rebranding, αν θέλετε. Γίνεται για να αποστασιοποιηθούν από την εθνικιστική παράδοση που πρεσβεύουν και από το στίγμα που φέρει αυτή η παράδοση στις πλείστες χώρες λόγω των ακραίων ιδεολογιών του μεσοπολέμου (ναζισμό, φασισμό) που είχαν ως πυρήνα τον εθνικισμό.
-Γιατί το κάνουν αυτό;
-Είναι μια στρατηγική για να διευρύνουν την εκλογική τους απήχηση, σε νέα τμήματα του εκλογικού σώματος, στα οποία προηγουμένως δεν είχαν πρόσβαση. Γίνεται πολλές φορές με αλλαγή προσώπων (π.χ. οι Σουηδοί Δημοκράτες), ονόματος (π.χ. ο Γαλλικός Εθνικός Συναγερμός) και, τις πλείστες φορές, με μετριασμό των προγραμματικών θέσεων και αποφυγή ακραίων τοποθετήσεων και συμπεριφορών.
-Τι άλλαξε σε σύγκριση με τις προηγούμενες δεκαετίες;
-Μετά τη δεκαετία του 1980, όταν άρχισαν αυτά τα κόμματα να εισέρχονται σε κοινοβούλια και μέχρι και το τέλος της δεκαετίας του 1990, η Ακροδεξιά ήταν σχεδόν εξολοκλήρου στην αντιπολίτευση. Τις τελευταίες δεκαετίες παρατηρούμε τη συμμετοχή ακροδεξιών κομμάτων σε ολοένα και πιο πολλές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, ως μικροί εταίροι. Πιο πρόσφατα, η Άκρα Δεξιά αρχίζει να έχει βασικό ρόλο στην εκτελεστική εξουσία (π.χ. Ιταλία).
-Πού το αποδίδετε αυτό;
-Σε επίπεδο ψηφοφόρων, αυτό αποδίδεται στην αυξημένη ορατότητα ζητημάτων στα οποία έχει κυριότητα η Άκρα Δεξιά, όπως το μεταναστευτικό. Σε επίπεδο κομμάτων και πολιτικού ανταγωνισμού, σχετίζεται με τη δυσκολία των κυρίαρχων κομμάτων να αντιμετωπίσουν αυτά τα ζητήματα, λόγω της πολλυσυλλεκτικότητας που τα χαρακτηρίζει. Όσο φουντώνουν τα ταυτοτικά ζητήματα στον δημόσιο διάλογο, ενίοτε και με ριζοσπαστικοποίηση τους από τα κυρίαρχα κόμματα, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να διατηρήσουν τις ισορροπίες μεταξύ πιο συντηρητικών και πιο φιλελεύθερων τμημάτων του εκλογικού τους ακροατηρίου.
-Το rebranding τι ρόλο έχει σε αυτή τη διαδικασία;
-Βοηθά τα κόμματα να παρουσιάζονται πιο μετριοπαθή. Υπάρχει όμως και μια άλλη διαδικασία από τους υπόλοιπους δρώντες του συστήματος, το mainstreaming. Σχετίζεται με την αποδοχή και κανονικοποίηση από μέρους του πολιτικού συστήματος, της ρητορικής της Άκρας Δεξιάς και της νομιμοποίησης της μέσω συνεργασιών. Οι συνεργασίες νομιμοποιούν την Άκρα Δεξιά, αποδαιμονοποιώντας την… κάνοντάς την πιο mainstream.
-Τι ρόλο διαδραματίζουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και πόσο επηρεάζουν τις εκλογές;
-Όπως ξέρουμε και από την Κύπρο, τα ΜΚΔ δίνουν την ευκαιρία σε νεόφερτους πολιτικούς δρώντες να έχουν άμεση επαφή με το εκλογικό σώμα, χωρίς τη διαμεσολάβηση των κυρίαρχων μέσων ενημέρωσης και χωρίς το δημοσιογραφικό φίλτρο που συγκειμενοποιεί ή, τουλάχιστον, πρέπει να συγκειμενοποιεί, τις επικλήσεις πολιτικών δρώντων. Αυτή η αμεσότητα δίνει τη δυνατότητα να παρουσιάζουν τα δικά τους αφηγήματα χωρίς αντίλογο.
-Η Μελόνι είναι από τις πολιτικές προσωπικότητες του ακροδεξιού χώρου που κατάφερε να κυβερνήσει. Μπορεί αυτό να επηρεάσει τα αντίστοιχα κόμματα της Ευρώπης;
-Ναι, η περίπτωση της Μελόνι είναι ενδιαφέρουσα γιατί ακριβώς αποτελεί μέρος του rebranding της ευρωπαϊκής ακροδεξιάς. Βέβαια, υπάρχει και η περίπτωση Τραμπ και η κατάληξή της στις 6 Ιανουαρίου 2021, με την προσπάθεια ανατροπής του αποτελέσματος των εκλογών. Και, βέβαια, όσα συμβαίνουν στη δεύτερη του θητεία. Η πρώτη, διασκεδάζει κάποιους από τους φόβους για την παρουσία της Άκρας Δεξιάς στην εκτελεστική εξουσία και για τις συνέπειες της για τη φιλελεύθερη δημοκρατία. Η δεύτερη, τους επιβεβαιώνει και τους ενισχύει.
-Σε ποιες χώρες στο άμεσο μέλλον ενδέχεται να έχουμε ακροδεξιές κυβερνήσεις;
-Είναι δύσκολο να προβλέψει κάποιος τι θα γίνει στο μέλλον, καθώς αυτό εξαρτάται από πολλούς παράγοντες. Η Άκρα Δεξιά προηγείται δημοσκοπικά σε αρκετές χώρες (π.χ. Αυστρία, Βέλγιο, Βρετανία, Γερμανία, Γαλλία) αλλά δεν είναι τόσο εύκολο να κυβερνήσει. Άλλωστε, στις πλείστες χώρες υπάρχουν πολυκομματικά, αναλογικά συστήματα και ένα κόμμα από μόνο του δεν μπορεί να αποκτήσει πλειοψηφία και επομένως πρέπει να συγκυβερνήσει. Μια υπόθεση εργασίας, όμως, είναι ότι σε συστήματα με πιο ισχυρά πλειοψηφικά, αντί αναλογικά χαρακτηριστικά, είναι πιο πιθανόν η Άκρα Δεξιά να κυβερνήσει.
Η αμφιταλάντευση μεταξύ εθνικισμού και συντηρητισμού
-Το ΕΛΑΜ, εκφραστής του εθνικιστικού χώρου, καταγράφει αύξηση στα εκλογικά ποσοστά του από αναμέτρηση σε αναμέτρηση. Μάλιστα, οι δημοσκοπήσεις το εμφανίζουν να αυξάνει ακόμη περισσότερο τα ποσοστά του και να είναι το τρίτο κόμμα. Πώς εκτιμάται το φαινόμενο;
-Το ΕΛΑΜ είναι ενδιαφέρουσα περίπτωση, όχι μόνο λόγω της εκλογικής ανόδου, αλλά και λόγω των καταβολών του στη Χρυσή Αυγή, δηλαδή, σε ότι πιο ακραίο έχει να επιδείξει ο χώρος αυτός στην Ευρώπη. Εκλογικά, το κόμμα μεγαλώνει μετριάζοντας τις ιδεολογικές του θέσεις, χωρίς, όμως, να έχει αλλάξει οργανωτικά, είτε σε επίπεδο ατόμων, είτε σε επίπεδο λειτουργίας, πέραν κάποιων προσώπων που ήρθαν από άλλους χώρους και κάποιων διακοσμητικών αλλαγών στο καταστατικό του. Παραμένει ένα κόμμα που λειτουργεί χωρίς εσωκομματικές εκλογές, με αρχηγικό προφίλ και κλειστό πυρήνα (κυρίως, των αρχικών και βασικών) στελεχών.
-Για ποιους λόγους συμβαίνει και μέχρι πού μπορεί να φτάσει το συγκεκριμένο κόμμα με τις ιδιομορφίες που έχει;
-Ακριβώς λόγω των χαρακτηριστικών αυτών, αρκετά κόμματα της Άκρας Δεξιάς δυσκολεύονται να διατηρήσουν τη συνοχή τους, ιδίως όταν προσπαθούν να ενσωματώσουν νέα στελέχη από άλλους χώρους. Η προσπάθεια για rebranding ενίοτε δημιουργεί θέματα συνοχής και έχει οδηγήσει αρκετά από αυτά τα κόμματα σε διασπάσεις. Ήδη, άρχισαν να παρουσιάζονται εσωκομματικά ζητήματα και στο ΕΛΑΜ, που χωρίς αιρετές δομές, ένα τέτοιο κόμμα θα δυσκολευτεί να διαχειριστεί.
Αν μου επιτρέπετε να πω και κάτι άλλο. Γενικότερα, παραμένει αξιοπερίεργο ότι ο Κύπριος φορολογούμενος χρηματοδοτεί με αρκετά εκατομμύρια κόμματα που δεν έχουν σοβαρές υποχρεώσεις σε ότι αφορά την εσωκομματική δημοκρατία.
-Μπορεί ένα κόμμα όπως το ΕΛΑΜ να βρεθεί να συμμετέχει σε κυβερνητικό σχήμα, όπως είδαμε και σε άλλες περιπτώσεις στην Ευρώπη; Υπάρχει ενδεχόμενο να εκλέξει δικό του Πρόεδρο της Δημοκρατίας;
– Οι καταβολές του κόμματος στη Χρυσή Αυγή και οι θέσεις του στο Κυπριακό καθιστούν δύσκολη μια ανοικτή και συγκροτημένη συνεργασία τρίτων με το ΕΛΑΜ.
Σε περίπτωση που το ΕΛΑΜ επιθυμεί να συνεργαστεί με τρίτους, θα πρέπει να διαχειριστεί ζητήματα συνοχής και πιθανής διάσπασης. Πάντως, τα εκλογικά ποσοστά και οι καταβολές του, καθιστούν αρκετά απίθανο το σενάριο εκλογής δικού του Προέδρου.
-Έχει το ΕΛΑΜ απεμπολήσει την ιδεολογία του, ή μήπως οι βασικές θέσεις και αρχές του παραμένουν οι ίδιες;
-Το τελευταίο διάστημα το ΕΛΑΜ αμφιταλαντεύεται μεταξύ του εθνικισμού, που διαχρονικά έλεγε ότι πρεσβεύει και του συντηρητισμού, ως μέρος της προσπάθειας του να παρουσιαστεί πιο μετριοπαθές. Αυτή η προσπάθεια εντάθηκε μετά την καταδίκη της Χρυσής Αυγής στην Ελλάδα ως εγκληματική οργάνωση το 2020. Η καταδίκη της Χρυσής Αυγής ανάγκασε το ΕΛΑΜ να αλλάξει την πορεία (και ταύτιση με αυτή την οργάνωση) που είχε για σχεδόν 20 χρόνια – μέχρι τις αρχές του 2019.
-Επηρεάζει το προφίλ του αντισυστημικού στις μεταγραφές που κάνει από τον κύριο δεξιό πόλο, δηλαδή τον ΔΗΣΥ;
-Το ΕΛΑΜ ξεκίνησε ως αντισυστημικό κόμμα με σλόγκαν για «αλήτες» και «προδότες» πολιτικούς, αλλά μετά το 2020 μετρίασε ξαφνικά αυτό το προφίλ – εν μέρει μέσω της νομιμοποίησης που του προσέφερε μέρος του πολιτικού κόσμου. Σήμερα, θέλει να παρουσιάζεται ως συστημικό κόμμα, σε ένα συγκείμενο που υπάρχει μια μεγάλη δεξαμενή αντισυστημικής ψήφου ή ψήφου διαμαρτυρίας.