76th Berlinale: Memories, Colonialism, and Family Ties in 'Dao'

Το «Dao» του Γάλλου Αλέν Γκομίς τα έχει όλα και κάτι παραπάνω. Ένα μεγάλο, τρίωρης διάρκειας ταξίδι, με μια γυναίκα επικεφαλής, που μας μιλάει για τις σχέσεις μας με τα παιδιά και την οικογένεια αλλά και με τους προγόνους μας, τις μνήμες, τον αποικισμό, τη δουλεία και τη διαφορετικότητα, τις φυλετικές διαδικασίες, την απώλεια, την αποξένωση, τις διαφορές ανάμεσα σε δύο πολιτισμούς, την ανάγκη του να ανήκεις, τις χαρές και τις λύπες μας, τις κοινωνίες μας, το παρελθόν και το μέλλον μας σε ένα πλανήτη που διαρκώς μικραίνει και που δεν φαίνεται να κάνουμε τίποτα για να τον σώσουμε. Όλα με μια άνεση στο ρυθμό, με έξοχη γνώση των μέσων, με εναλλαγές φιξιόν με ντοκιμαντέρ (δραματοποιημένο), με εξαιρετική χρήση της μουσικής (από τοπικά τραγούδια μέχρι τζαζ) με ηθοποιούς, επαγγελματίες και ερασιτέχνες, ένα τελικά πανέμορφο σχόλιο πάνω στην αίσθηση και την ανάγκη της κοινότητας.
Η ταινία αρχίζει με τη συνέντευξη μιας Γαλλίδας, με καταγωγή από τη Δυτική Αφρική (από τη Γουινέα-Μπισάου), της Μπέα, που είναι και η βασική πρωταγωνίστρια (στον ρόλο η ερασιτέχνις ηθοποιός Κέτι Κορέα), που ακολουθείται με συνεντεύξεις από άλλες γυναίκες, μετανάστριες πρώτης και δεύτερης γενιάς. Μέσα από αυτές αναπτύσσονται στη συνέχεια και οι δύο διαφορετικές ιστορίες της ταινίας, με πρωταγωνιστές και στις δύο τα ίδια βασικά πρόσωπα: στην πρώτη, την Γκλόρια που συμμετέχει στον γάμο της κόρης της, Νουρ, στη Γαλλία, και στη δεύτερη και πάλι με την Γκλόρια και την κόρη της, τη φορά αυτή σ’ ένα χωριό στη Γουινέα-Μπισάου, όπου μητέρα και κόρη, μαζί με άλλα συγγενικά πρόσωπα, φτάνουν στην Αφρική για να πάρουν μέρος στην τελετή ταφής του πατέρα τους, αρχηγού μιας μεγάλης οικογένειας, με μερικά από τα μέλη της να ζουν στη Γαλλία, χωρίς να έχουν επιστρέψει για χρόνια στην πατρίδα τους και άλλα να βρίσκονται στην πατρίδα χωρίς να την έχουν εγκαταλείψει ποτέ.
Μέσα από συζητήσεις, αναμνήσεις, κάπου-κάπου και συγκρούσεις για οικονομικά βασικά θέματα, χορούς, τραγούδια, τοπικές ιεροτελεστίες και τελετές, ο σενεγαλέζικης καταγωγής Γάλλος σκηνοθέτης Αλέν Γκομίς (βραβευμένος με Αργυρή Άρκτο για την ταινία του, «Félicité») καταφέρνει να φτιάξει μια από πλευράς μορφής έξοχη, βουτηγμένη σε λυρισμό και ποίηση ταινία, που καταφέρνει να σε καθηλώνει σε όλη τη διάρκεια των 185 λεπτών της.
Στην τουρκική ταινία, «Σωτηρία» (συμπαραγωγή με την Ελλάδα και τρεις άλλες χώρες) του Εμίν Άλπερ (βραβευμένου το 2012 με το Βραβείο Καλιγκάρι με την πρώτη του σκηνοθεσία, «Πέρα από τον λόφο» στην Μπερλινάλε και με Ειδικό Βραβείο της Επιτροπής το 2015 για την ταινία του «Υποψίες» στο Φεστιβάλ Βενετίας), γύρω από τη σύγκρουση δύο φυλών σ’ ένα απομακρυσμένο χωριό, που δίνει την ευκαιρία στον σκηνοθέτη να κάνει ένα σχόλιο πάνω στον φονταμενταλισμό και την εκμετάλλευση της θρησκείας, συχνά μέσα από την καταστροφική δύναμη της δημαγωγίας αλλά και την προσπάθεια εξολόθρευσης διαφορετικών φυλών ή και κρατών από ολοκληρωτικά καθεστώτα.
Η ιστορία εκτυλίσσεται όταν στο χωριό, όπου εδώ και χρόνια έχει επιβληθεί και αναπτυχθεί η φυλή των Χαζεράν, επιστρέφει η προηγούμενη φυλή των Μπεζίκι που ζητά να επανακτήσει τα παλιά της εδάφη. Ο αγώνας εστιάζεται στη σύγκρουση ανάμεσα σε δύο αδέλφια, τον Σεΐχη Φερίτ, που προσπαθεί να διατηρήσει την ειρηνική συνύπαρξη ανάμεσα στις δύο φυλές και τον αδερφό του, Μεσούτ, που πιστεύει πως πρέπει να ξεφορτωθούν μια για πάντα τη φυλή των Μπεζίκι για να μπορέσει η δική τους να ευδοκιμήσει και να ζήσει ειρηνικά.
Θέση που ο Μεσούτ προσπαθεί να περάσει με τρόπο δημαγωγικό, ακόμη και όταν η σύγκρουση οδηγεί στη δολοφονία ενός κωφάλαλου παιδιού, που ο Μεσούτ εκμεταλλεύεται για να υποστηρίξει με τρόπο δημαγωγικό, πως ο θεός τους θα τους συγχωρέσει ακόμη και όταν στον αγώνα τους αναγκαστούν να σκοτώσουν και γυναίκες και παιδιά, αγώνα στον οποίο ίσως σκοτωθούν και τα δικά τους παιδιά.
Ο Άλπερ καταγράφει τη σταδιακή εξέλιξη και εκμετάλλευση των καθημερινών γεγονότων που θα οδηγήσουν προς την τελική σύγκρουση, μέσα από ένα έξυπνα δομημένο σενάριο, με επίκεντρο τον χαρακτήρα του Μεσούτ, ανθρώπου επηρεασμένου από προλήψεις και εφιαλτικά όνειρα, μέσα από τα οποία ο νεκρός πατέρας του, Σεΐχης και σωτήρας του χωριού, του δίνει παραγγελίες για να ξεφορτωθεί τη φυλή των Μπεζίκι, στήνοντας τις επιμέρους σκηνές του με την κάμερα συχνά από κοντά για να μας γνωρίσει τα διάφορα πρόσωπα, από τους συνεργάτες του Μεσούτ και τους απλούς, θρησκόληπτους αγρότες έτοιμους να παρασυρθούν από τα λόγια του. Ξεχωριστή θέση στην αφήγηση αποκτά και η γυναίκα του Μεσούτ, ένα συμπαθητικό, αθώο άτομο που ο Μεσούτ χωρίς λόγο ζηλεύει, ζήλια που αυξάνεται διαρκώς μέσα από τα όνειρά του, όπως στη σκηνή όπου ο Μεσούτ τη φαντάζεται να κάνει έρωτα με ένα αόρατο πρόσωπο. Σκηνές που τελικά θα οδηγήσουν στην αναπότρεπτη σύγκρουση (με την αστυνομία να μην μπορεί να παρέμβει), που ο Μεσούτ θεωρεί «σωτήρια» για τη φυλή του, κάτι που όμως το ωραίο φινάλε πολύ έξυπνα ανατρέπει.
Το Φεστιβάλ του Βερολίνου εδώ και χρόνια θεωρείται το φεστιβάλ εκείνο στο οποίο υπάρχει πάντα θέση και για τις ταινίες τρόμου. Στον τρόμο αυτή τη φορά στρέφεται και η ιστορία της ταινίας του διαγωνιστικού τιμήματος, «Γεννημένο τη νύχτα» (Nightborn) της Φινλανδής σκηνοθέτιδας Χάνα Μπέργκχολμ («Hatching»).
Η ταινία αρχίζει με την κάμερα να ακολουθεί τη Σάγκα (Σέιντι Χάαρλα), μέσα από ένα ειδυλλιακό, όμορφο τοπίο για να φτάσει στο σπίτι που της άφησε η γιαγιά της. Εκεί θα εγκατασταθεί με τον Άγγλο σύζυγό της, Τζον (Ρούπερτ Γκριν). Στον περίπατό τους μέσα στο δάσος, στη σκηνή του σεξ που ακολουθεί, κάτω από τεράστια, με κορμούς με παράξενες μορφές, θα ακολουθήσει η σύλληψη του πρώτου τους παιδιού, με τον κόσμο του φανταστικού να εισβάλλει όταν η Μπέργκχολμ αρχίζει να χρησιμοποιεί παράξενους ήχους και πλάνα από τα δέντρα, σμίγοντάς τα έμμεσα με τη σεξουαλική πράξη, λες κι αυτά συμμετέχουν σ’ αυτήν. Ελλειπτικά, θα προχωρήσουμε στην εγκυμοσύνη και τη γέννα του Κούουρα (όνομα από θρύλους που του δίνει ξαφνικά η Σάγκα), πολύ πιο γρήγορα από τους υποτιθέμενους εννιά μήνες, και του παράξενου αγοριού (που για ένα μεγάλο διάστημα δεν βλέπουμε), κάτι που τρομάζει την Σάγκα και η οποία σταδιακά προσπαθεί να αποφύγει τη σχέση της με «αυτό», όπως το αποκαλεί, εννοώντας «αυτό το πράγμα», αποφεύγοντας να το θεωρήσει ανθρώπινο ον.
Στις σκηνές που ακολουθούν, η καθημερινή σχέση με το παιδί γίνεται ολοένα και πιο αφόρητη για τη Σάγκα: όταν το βυζαίνει, της μασάει κυριολεκτικά τις ρώγες, το μωρό βγάζει περίεργες κραυγές και δεν σταματάει να κλαίει (αντίθετα με τον πατέρα που όταν το κρατάει το παιδί ηρεμεί), ενώ, όταν αρχίζει να περπατάει (κάτι που κι αυτό δεν γίνεται πολύ γρήγορα) αρχίζει να πίνει… αίμα από ζώα (σκηνές, πρέπει να πω, δοσμένες με ανατριχιαστικά πλάνα).
Το μόνο που κρατάει τη Σάγκα σε κάποια εγρήγορση είναι η σχέση της με το δάσος, εκεί βρίσκει την ηρεμία της, «επικράτεια των τρολ του φινλανδικού θρύλου», όπως το αποκαλεί. Παρόλο που για τη Σάγκα το παιδί μοιάζει με τέρας, οι άλλοι γύρω της (ο σύζυγος, οι συγγενείς και οι φίλες της) το βλέπουν ως ένα φυσιολογικό παιδί, αντιμετωπίζοντας τις παραξενιές του σαν κάτι συνηθισμένο στα παιδιά («κι εσύ έτσι ήσουν μικρή», της λέει κάποια στιγμή η μητέρα της).
Αυτό που πετυχαίνει η Μπέργκχολμ είναι να συνδυάσει, με εκπληκτικές εικαστικά σκηνές, τον τρόμο με την πραγματικότητα, μεταφέροντας τον τρόμο στην ψυχολογική κατάσταση μιας μητέρας που αποκτά το πρώτο της παιδί, φτιάχνοντας ένα είδος αλληγορίας πάνω στις καθημερινές πιέσεις που δέχεται μια μητέρα όταν αποκτά το πρώτο της παιδί.
Του Νίνο Φένεκ Μικελλίδη για το ΚΥΠΕ