Δεν ήταν η λέξη, είναι ο τρόπος σκέψης

Η δημόσια απολογία του ευρωβουλευτή Φειδία Παναγιώτου για τη χρήση της λέξης «πελλοί», αναφερόμενος σε άτομα με νοητική αναπηρία, παρουσιάστηκε ως πράξη ευθύνης. Και πράγματι, σε μια χώρα όπου πολιτικά πρόσωπα, με τις πράξεις τους, έχουν εκθέσει τη Δημοκρατία διεθνώς, έχουν συμβάλει στη θεσμική απαξίωση και στο να ανθήσει η διαφθορά χωρίς ποτέ να απολογηθούν, η παραδοχή ενός λάθους δεν είναι αυτονόητη. Όμως εδώ ακριβώς αρχίζει, και δεν τελειώνει, το πρόβλημα.
Γιατί αυτή η συγγνώμη δεν στάθηκε ως πράξη ουσιαστικής αυτοκριτικής. Στάθηκε ως πράξη άμυνας. Μια απολογία που συνοδεύεται από υπαινιγμούς για «συμφέροντα», από ερωτήματα για το «γιατί θυμήθηκαν τώρα κάποιοι να αντιδράσουν;», από αναφορές σε δημοσκοπήσεις και πολιτικά κίνητρα, δεν αποκαθιστά την προσβολή. Τη μεταθέτει. Και μια απολογία που μεταθέτει την ευθύνη παύει να είναι απολογία.
Ο ίδιος ο ευρωβουλευτής επέλεξε να εστιάσει στη λέξη. Στο ότι «δεν έπρεπε να χρησιμοποιηθεί», στο ότι «ήταν άθελά του», στο ότι ειπώθηκε «πριν δύο μήνες». Δηλαδή σε όλα, εκτός από το ουσιώδες. Γιατί το ζήτημα δεν ήταν ποτέ μόνο η λέξη. Ήταν ο τρόπος σκέψης που την έκανε να ειπωθεί τόσο αυθόρμητα, τόσο φυσικά, τόσο χωρίς δεύτερη σκέψη. Και αυτός ο τρόπος σκέψης δεν εξαφανίζεται με μια συγγνώμη, ιδίως όταν η συγγνώμη συνοδεύεται από αμφισβήτηση της γνησιότητας όσων αντέδρασαν.
Δεν είναι τυχαίο ότι η Κυπριακή Συνομοσπονδία Οργανώσεων Αναπήρων μίλησε για ύβριν. Ούτε ότι ο παρα-αθλητής Μάριος Φιλίππου αρνήθηκε να εμφανίζεται στο «δήθεν» απολογητικό βίντεο. Όταν ακόμη και μέσα από τη συγγνώμη υπονοείται ότι οι αντιδράσεις δεν ήταν αυθόρμητες αλλά υποκινούμενες, τότε δεν μιλάμε για αποκατάσταση της αξιοπρέπειας. Μιλάμε για μια δεύτερη, πιο ύπουλη προσβολή.
Και ας μην γελιόμαστε. Δεν πέσαμε από τα σύννεφα. Όχι επειδή έχουμε εξοικειωθεί με τέτοιες δηλώσεις αλλά επειδή αυτός ο τρόπος σκέψης είναι διάχυτος. Κυκλοφορεί εδώ και χρόνια, απλώς συνήθως δεν καταγράφεται σε podcast έξι ωρών. Ο Φειδίας δεν είναι εξαίρεση. Είναι σύμπτωμα. Πιο αυθόρμητος, λιγότερο φιλτραρισμένος από άλλους πολιτικούς και από πολλούς wannabe πολιτικούς, που σκέφτονται με τον ίδιο τρόπο αλλά έχουν μάθει να μιλούν πιο «προσεκτικά». Η υποτίμηση παραμένει η ίδια, απλώς κρύβεται πίσω από πιο αποδεκτές λέξεις.
Η αντιαναπηρική κουλτούρα δεν εκδηλώνεται μόνο με προσβλητικούς χαρακτηρισμούς. Εκδηλώνεται με την ευκολία με την οποία κάποιοι θεωρούν ότι μπορούν να κατηγοριοποιούν ανθρώπους, να τους περιορίζουν, να αποφασίζουν εκ των προτέρων τι μπορούν και τι δεν μπορούν να κάνουν στη ζωή τους. Εκδηλώνεται με τη βεβαιότητα ότι αρκεί να διορθωθεί η διατύπωση, όχι η αντίληψη. Ότι το πρόβλημα είναι επικοινωνιακό και όχι βαθιά κοινωνικό.
Για αυτό και η συζήτηση δεν μπορεί να περιορίζεται στο αν «έπρεπε να δεχτούμε τη συγγνώμη». Το πραγματικό ερώτημα είναι τι κοινωνία είμαστε. Τι μαθαίνουμε στα παιδιά μας. Αν η συμπερίληψη μένει στα χαρτιά, στα σχολικά πρωτόκολλα και στις ωραίες οδηγίες, ενώ στην καθημερινότητα αναπαράγονται τα ίδια στερεότυπα, τότε καμία πολιτική δεν λειτουργεί. Το σχολείο δεν μπορεί να αναιρέσει μια κοινωνία που επιμένει να βλέπει την αναπηρία ως πρόβλημα.
Και όσο συνεχίζουμε να θυμόμαστε τα άτομα με αναπηρία κυρίως στους Ραδιομαραθώνιους, στις φιλανθρωπικές εκδηλώσεις και στις επιταγές «καλής θέλησης» τόσο θα αποφεύγουμε τη σύγκρουση με την πραγματικότητα. Η φιλανθρωπία λειτουργεί ως άλλοθι. Μας επιτρέπει να συγκινηθούμε χωρίς να αλλάξουμε τίποτα, να δώσουμε κάτι χωρίς να αναγνωρίσουμε δικαιώματα, να νιώσουμε «καλοί» χωρίς να γίνουμε δίκαιοι.
Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν ήταν η λέξη. Δεν ήταν ποτέ. Είναι, και παραμένει, ο τρόπος σκέψης.